
في الذاكرة دائمًا
پرویز قلیچ خانی
4 ديسمبر 1945—23 مايو 2026
مكان الميلاد: تهران، ایران، مكان الوفاة: بیمارستانی در حومه پاریس، فرانسه
عنوان المرقد: بنا بر اعلام نزدیکان، قلیچخانی تصمیم گرفته بود پیکرش به مراکز علمی اهدا شود و مراسم خاکسپاری برگزار نشود
كنتُ ميتًا فحييت، كنتُ بكاءً فصرتُ ضحكًا،
جاءت دولة العشق فصرتُ دولةً باقية.
السيرة الذاتية
پرویز قلیچخانی، فوتبالیست نامدار و کاپیتان پیشین تیم ملی ایران، از برجستهترین چهرههای تاریخ فوتبال کشور بود.
او فوتبال را از محلههای جنوب تهران آغاز کرد و با استعداد و توانایی چشمگیر خود به یکی از ستارگان نسل طلایی فوتبال ایران تبدیل شد.
او تنها بازیکن ایرانی بود که در سه قهرمانی پیاپی جام ملتهای آسیا در سالهای ۱۹۶۸، ۱۹۷۲ و ۱۹۷۶ حضور داشت.
او همچنین مدال طلای بازیهای آسیایی ۱۹۷۴ را کسب کرد و در سه دوره بازیهای المپیک به میدان رفت.
این هافبک توانمند در باشگاههای بزرگی چون تاج، پاس، پرسپولیس و دارایی نیز سابقه بازی داشت.
او پس از پایان دوران فوتبال، سالها در فرانسه به فعالیتهای فرهنگی، مطبوعاتی و سیاسی پرداخت.
پرویز با افتخارات درخشان، نقش تأثیرگذار در موفقیتهای تیم ملی و سالها حضور در عرصه ورزش، نام خود را برای همیشه در تاریخ فوتبال ایران جاودانه ساخت.
زندگی او تنها به مستطیل سبز محدود نماند. پس از پایان دوران حرفهای فوتبال، سالهای طولانی در خارج از کشور زندگی کرد و به فعالیت فرهنگی، مطبوعاتی و سیاسی پرداخت.
کودکی و نوجوانی؛ از جنوب تهران تا رؤیای فوتبال
داستان پرویز قلیچخانی از محله صابونپزخانه، در نزدیکی میدان شوش تهران آغاز میشود.
او در محیطی کارگری و کمبرخوردار رشد کرد؛ جایی که فوتبال برای بسیاری از نوجوانان، ورزشی در دسترس و بخشی از زندگی روزمره بود.
گزارشهای زندگینامهای نشان میدهند که نخستین ارتباط جدی پرویز با فوتبال از همان محلهها و بازیهای محلی شکل گرفت. استعدادی که ابتدا در زمینهای ساده جنوب تهران دیده شد، بعدها به ورزشگاههای بزرگ آسیا رسید.
این مسیر از نظر اجتماعی اهمیت خاصی داشت. او از یک محیط برخوردار و مجهز به فوتبال معرفی نشد، بلکه راه پیشرفت را از محلههای کارگری پایتخت آغاز کرد.
آغاز فعالیت ورزشی
قلیچخانی پس از فوتبال محلی، وارد فوتبال باشگاهی شد. در برخی ثبتهای تاریخی، تیمهای ادیب و البرز بهعنوان تیمهای دوران نوجوانی او معرفی شدهاند.
ورود او به باشگاه کیان در اوایل دهه ۱۳۴۰، مرحله مهمی در مسیر حرفهای شدنش بود.
در منابع زندگینامهای، سال ۱۹۶۲ میلادی آغاز دوره حضور او در کیان ثبت شده است.
از کیان تا پیراهن ملی
فوتبال محلی و نوجوانان
آغاز مسیر در جنوب تهران؛ سپس نام تیمهای ادیب و البرز در برخی آرشیوها دیده میشود.
۱۹۶۲؛ باشگاه کیان
ورود به فوتبال باشگاهی و آغاز دورهای که استعداد او را در سطح بالاتری مطرح کرد.
۱۹۶۴؛ تیم ملی ایران
حضور در مسابقات فوتبال المپیک توکیو و آغاز کارنامه ثبتشده ملی.
۱۹۶۸؛ نخستین قهرمانی آسیا
تبدیل شدن به یکی از مهرههای مهم تیمی که برای نخستین بار ایران را به قهرمانی جام ملتهای آسیا رساند.
مسیر پیشرفت و دوران شکوفایی
دوران کیان؛ شکلگیری یک بازیکن ملی
کیان نخستین باشگاهی است که در کارنامه بزرگسالان او بهطور منظم ثبت شده است.
قلیچخانی در همین دوره به تیم ملی رسید. حضور در المپیک ۱۹۶۴ توکیو نشان میدهد که فاصله میان ورود او به فوتبال باشگاهی و رسیدن به سطح بینالمللی چندان طولانی نبود.
دوران تاج؛ ورود به جمع قهرمانان قاره
پرویز قلیچخانی، چهره افسانهای فوتبال ایران درگذشت | یورونیوز
انتقال به تاج در اواخر دهه ۱۳۴۰ همزمان با دوران مهمی از تاریخ این باشگاه بود.
تاج در سال ۱۹۷۰ به قهرمانی رقابتهای باشگاهی آسیا رسید. قلیچخانی در منابع تاریخی، از اعضای آن دوره باشگاه معرفی شده است. این موفقیت، یکی از مهمترین افتخارات تیمی ثبتشده در کارنامه باشگاهی او محسوب میشود.
دوران پاس، عقاب و دارایی
پس از تاج، او در تیمهای پاس، عقاب و دارایی بازی کرد.
این جابهجاییها همزمان با سالهایی بود که قلیچخانی همچنان یکی از بازیکنان مهم تیم ملی محسوب میشد. در همین دوران، ایران دومین قهرمانی جام ملتهای آسیا و طلای بازیهای آسیایی تهران را کسب کرد.
پرسپولیس و پایان دوران باشگاهی
قلیچخانی در نیمه دوم دهه ۱۳۵۰ به پرسپولیس پیوست. سپس برای مدتی در فوتبال آمریکا و تیم سنخوزه ارثکوئکس حضور پیدا کرد.
دوره کوتاه بازی در آمریکا از واپسین فصلهای ثبتشده کارنامه حرفهای او به شمار میرود.
اولین و آخرین بازی ثبتشده
نخستین بازی: ۱۱ اکتبر ۱۹۶۴، مقابل آلمان شرقی در المپیک توکیو؛ شکست ۴ بر صفر ایران.
آخرین بازی ثبتشده: ۱۵ مارس ۱۹۷۷، مقابل مجارستان در تهران؛ شکست ۲ بر صفر ایران.
این دو مسابقه در فهرست بازیهای ملی RSSSF ثبت شدهاند.
International Appearances
افتخارات و دستاوردها
AFC ASIAN CUP 1968 – Team Melli
قهرمان آسیا
۱۹۶۸ – تهران، ایران
نخستین قهرمانی تاریخ ایران در جام ملتهای آسیا؛ پیروزی ۲ بر ۱ مقابل اسرائیل در بازی تعیینکننده.
Whatever happened to last Team Melli Asian Cup winning team? – Team Melli
قهرمان آسیا
۱۹۷۲ – بانکوک، تایلند
دومین قهرمانی؛ پیروزی ۲ بر ۱ ایران مقابل کره جنوبی در فینال پس از وقت اضافه.
مدال طلا
۱۹۷۴ – بازیهای آسیایی تهران
قهرمانی فوتبال مردان ایران با پیروزی ۱ بر صفر مقابل اسرائیل.
Whatever happened to last Team Melli Asian Cup winning team? – Team Melli
قهرمان آسیا
۱۹۷۶ – تهران، ایران
سومین قهرمانی پیاپی؛ پیروزی یک بر صفر برابر کویت در مسابقه نهایی.
Parviz Qelichkhani+
مسابقات و لحظههای تاریخی
۱۹ مه ۱۹۶۸؛ روزی که ایران برای نخستین بار قهرمان آسیا شد
Whatever happened to last Team Melli Asian Cup winning team? – Team Melli
تصویر آرشیوی مرتبط با نخستین قهرمانی ایران در سال ۱۹۶۸؛ عکس مشترک جلال طالبی و پرویز قلیچخانی با جام در مجموعه ویکیمدیا ثبت شده است. برای استفاده قطعی از همین قاب، فایل منبع پایین صفحه را بررسی کنید.
در ۱۹ مه ۱۹۶۸، تیم ملی ایران در آخرین مسابقه جام ملتهای آسیا مقابل اسرائیل قرار گرفت.
ایران برای رسیدن به نخستین قهرمانی قارهای خود، باید یکی از مهمترین دیدارهای تاریخ فوتبالش را پشت سر میگذاشت.
پس از عقب افتادن ایران، همایون بهزادی گل تساوی را به ثمر رساند و پرویز قلیچخانی گل دوم را وارد دروازه حریف کرد. مسابقه با پیروزی ۲ بر ۱ ایران پایان یافت.
گل قلیچخانی یکی از ماندگارترین لحظههای تاریخ تیم ملی شد؛ گلی که در تثبیت نخستین قهرمانی ایران در آسیا نقش مستقیم داشت.
Match sheet
این مسابقه در واقع آخرین دیدار یک تورنمنت دورهای بود، نه فینال حذفی به مفهوم امروزی.
۱۷ مه ۱۹۷۲؛ گل سرنوشتساز در نیمهنهایی جام ملتهای آسیا
Whatever happened to last Team Melli Asian Cup winning team? – Team Melli
چهار سال پس از قهرمانی نخست، قلیچخانی بار دیگر در راه رسیدن ایران به جام نقش مهمی ایفا کرد.
در مرحله نیمهنهایی جام ملتهای آسیا، ایران با تیم جمهوری خمر، کامبوج امروزی، روبهرو شد.
ایران ابتدا با گل صفر ایرانپاک پیش افتاد؛ حریف خیلی زود مسابقه را مساوی کرد. سرانجام قلیچخانی در آغاز نیمه دوم گل برتری ایران را به ثمر رساند.
نتیجه ۲ بر ۱، ایران را به فینال رساند.
این بار روایت مسابقه تنها بر پایه منابع عمومی نیست؛ کنفدراسیون فوتبال آسیا در بازخوانی رسمی تاریخ مسابقات ۱۹۷۲، بهطور مشخص از نقش تعیینکننده قلیچخانی یاد کرده است.
عکس بالا یک جستوجوی تصویری موضوعی است و انتساب آن به خود مسابقه نیمهنهایی تأیید نشده است؛ برای آرشیو نهایی باید از تصویر دارای تاریخ و شرح مستقل استفاده شود.
۲۴ اوت ۱۹۷۳؛ دو گل به استرالیا و یک حسرت بزرگ
یکی از تلخوشیرینترین مسابقات دوران قلیچخانی، دیدار ایران و استرالیا در مقدماتی جام جهانی ۱۹۷۴ بود.
ایران در بازی رفت، با نتیجه ۳ بر صفر مقابل استرالیا شکست خورده بود.
در مسابقه برگشت در تهران، قلیچخانی هر دو گل ایران را به ثمر رساند و تیم ملی ۲ بر صفر پیروز شد.
با این حال، مجموع دو مسابقه ۳ بر ۲ به سود استرالیا پایان یافت و ایران از ادامه مسیر صعود بازماند.
این مسابقه نمونهای روشن از فاصله میان درخشش فردی و موفقیت نهایی تیمی است: دو گل مهم، یک پیروزی ارزشمند، اما حسرت صعودی که کامل نشد.
International Appearances
۱۹۷۴؛ مدال طلای بازیهای آسیایی تهران
پرویز قلیچخانی، کاپیتان ایران، در کنار عبدالغفور، کاپیتان پاکستان، پیش از مسابقه ۳ سپتامبر ۱۹۷۴ در بازیهای آسیایی تهران. منبع: ویکیمدیا کامنز، تصویر آرشیوی با تاریخ ثبتشده.
Wikimedia Commons
بازیهای آسیایی تهران برای فوتبال ایران با قهرمانی همراه شد.
تیم ملی در مسابقه تعیینکننده برابر اسرائیل یک بر صفر پیروز شد و مدال طلا را به دست آورد.
قلیچخانی یکی از اعضای مهم این تیم بود. این مدال به افتخارات آسیایی او افزود و جایگاهش را در نسل موفق فوتبال ایران تقویت کرد.
Parviz Qelichkhani
۱۹۷۶؛ آخرین قهرمانی آسیا
در جام ملتهای آسیا ۱۹۷۶، ایران بار دیگر میزبان بود.
تیم ملی در مسابقه پایانی با تکگل علی پروین، کویت را شکست داد و برای سومین دوره پیاپی قهرمان شد.
برای قلیچخانی، این موفقیت معنایی ویژه داشت: او در هر سه دوره قهرمانی پیاپی ایران حضور داشت؛ از نخستین جام در ۱۹۶۸ تا سومین قهرمانی در ۱۹۷۶.
المپیک ۱۹۷۶ مونترال؛ آخرین حضور المپیکی
پرونده:Iranian National Football Team 2535 Olympic Games.jpg - مشروطه
آرشیو Olympedia حضور قلیچخانی را در سه دوره المپیک ثبت کرده است:
المپیک
عملکرد تیم ایران
توکیو ۱۹۶۴
رتبه مشترک سیزدهم
تاریخ تولد در گزارش زندگینامهای ۱۳ آذر ۱۳۲۴ و در پروندهٔ المپدیا ۲۷ نوامبر ۱۹۴۴ (۶ آذر ۱۳۲۳) ثبت شده است. گزارش زندگینامهای، پروندهٔ المپدیا.
مونیخ ۱۹۷۲
رتبه مشترک نهم
مونترال ۱۹۷۶
رتبه مشترک پنجم
در المپیک مونترال، ایران به مرحله یکچهارم نهایی رسید، اما برابر شوروی ۲ بر ۱ شکست خورد. قلیچخانی گل ایران را در این دیدار به ثمر رساند.
Parviz Qelichkhani
حضور در سه دوره المپیک، در کنار سه قهرمانی آسیا، نشان میدهد دوره تأثیرگذاری او در فوتبال ملی به یک تورنمنت یا چند فصل محدود نبود.
سختیها و موانع مسیر موفقیت
زندگی ورزشی قلیچخانی با وجود افتخارات بزرگ، بدون دشواری نبود. بر اساس منابع قابل بررسی، میتوان از سه چالش مهم سخن گفت.
برخاستن از محیطی کمبرخوردار
قلیچخانی در جنوب تهران و در فضایی کارگری رشد کرد. گزارشهای زندگینامهای بر ریشههای اجتماعی کمبرخوردار او تأکید میکنند.
پیشرفت از فوتبال محلی به حضور در باشگاههای بزرگ و سپس کاپیتانی تیم ملی، مسیری قابلتوجه بود.
بااینحال، جزئیاتی مانند گرسنگی، نداشتن کفش فوتبال، کارگری شخصی در کودکی یا اتفاقات مشخص خانوادگی را نمیتوان بدون سند به او نسبت داد.
ناکامی در رسیدن به جام جهانی
ایران در دهه ۱۳۵۰ برای صعود به جام جهانی تلاش میکرد. شکست مجموع ۳ بر ۲ مقابل استرالیا در مقدماتی جام جهانی ۱۹۷۴، یکی از ناکامیهای بزرگ آن نسل بود.
قلیچخانی در مسابقه برگشت دو گل زد، اما همان دو گل نیز برای عبور از استرالیا کافی نبود.
با وجود آن ناکامی، مسیر ملی او ادامه یافت و ایران در سالهای بعد قهرمان بازیهای آسیایی ۱۹۷۴ و جام ملتهای آسیا ۱۹۷۶ شد.
این توالی تاریخی نشان میدهد که شکست مقابل استرالیا به پایان دوران موفقیت ملی او منجر نشد.
فشارهای سیاسی و زندگی در مهاجرت
زندگی قلیچخانی با تحولات سیاسی ایران نیز گره خورده بود.
گزارشهای تاریخی به بازداشت او به دلیل فعالیتهای سیاسی در دوران حکومت پهلوی اشاره کردهاند. پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز او به دلیل مواضع سیاسیاش در خارج از کشور ماندگار شد.
یورونیوز
سالهای دوری از ایران، بخش مهمی از زندگی پس از فوتبال او را تشکیل دادند.
مهمترین نقاط عطف زندگی
سال
نقطه عطف
۱۹۶۲
آغاز دوره بزرگسالان در باشگاه کیان
۱۹۶۴
نخستین حضور ثبتشده در تیم ملی و المپیک توکیو
۱۹۶۶
نایبقهرمانی بازیهای آسیایی بانکوک
۱۹۶۸
نخستین قهرمانی جام ملتهای آسیا
۱۹۷۰
حضور در دوره قهرمانی آسیایی تاج
۱۹۷۲
دومین قهرمانی جام ملتهای آسیا و حضور در المپیک مونیخ
۱۹۷۳
دو گل به استرالیا در مقدماتی جام جهانی
۱۹۷۴
مدال طلای بازیهای آسیایی تهران
۱۹۷۶
سومین قهرمانی آسیا و حضور در المپیک مونترال
۱۹۷۷
آخرین بازی ملی ثبتشده
۱۹۷۸
حضور در فوتبال باشگاهی آمریکا
۱۹۹۱
آغاز انتشار مجله آرش
۲۰۱۴
پایان انتشار مجله آرش
۲۰۲۶
درگذشت در فرانسه و برگزاری یادمان در پاریس
سالهای پایانی زندگی؛ فاصله از زمین فوتبال
پس از پایان دوران ورزشی، قلیچخانی مسیر تازهای را در زندگی خود دنبال کرد.
او در خارج از ایران به فعالیت فرهنگی، رسانهای و سیاسی پرداخت و یکی از چهرههای شناختهشده میان فعالان سیاسی ایرانی در تبعید شد.
مهمترین فعالیت مستند او در این دوران، انتشار مجله «آرش» بود.
این نشریه از سال ۱۹۹۱ تا ۲۰۱۴، حدود ۲۳ سال منتشر شد و به موضوعات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران میپرداخت.
قلیچخانی مدیریت و سردبیری آن را بر عهده داشت.
فدراسیون بینالمللی
نقاط عطف زندگی؛ خط زمانی
۱۹۶۲ — آغاز دوره شناختهشده فوتبال باشگاهی
حضور در کیان تهران.
۱۹۶۴ — نخستین المپیک
حضور در المپیک توکیو و ثبت نخستین بازی ملی در آرشیو RSSSF.
۱۹۶۸ — نخستین قهرمانی آسیا
گل تعیینکننده مقابل اسرائیل در تهران.
۱۹۷۰ — قهرمانی باشگاهی آسیا
عضویت در تیم تاج، قهرمان مسابقات تهران.
۱۹۷۲ — قهرمانی دوم آسیا
گل مهم نیمهنهایی و دومین قهرمانی جام ملتها.
۱۹۷۴ — طلای بازیهای آسیایی
قهرمانی با تیم ملی در تهران.
۱۹۷۶ — سومین قهرمانی آسیا
کاپیتانی ایران در فینال برابر کویت.
۱۹۷۸ — حضور در فوتبال آمریکا
بازی در سنخوزه ارثکوئکس.
۱۹۹۱ تا ۲۰۱۴ — فعالیت فرهنگی
انتشار و مدیریت نشریه آرش.
۲ خرداد ۱۴۰۵ — درگذشت
پایان زندگی در بیمارستانی در حومه پاریس.
سالهای پایانی؛ از نشریه آرش تا واپسین روزها
Hussam Abdallat (@abdallat_hussam) on X
پرویز در مصاحبه بیبیسی فارسی، دسامبر ۲۰۱۰؛ نسخه تصویری این مصاحبه در آرشیو ویکیانبار ثبت شده است.
او پس از پایان دوران فوتبال، از عرصه عمومی کنار نرفت.
نشریه «آرش» از سال ۱۹۹۱ منتشر شد و تا سال ۲۰۱۴ ادامه یافت. طبق گزارش فدراسیون بینالمللی روزنامهنگاران، او به مدت ۲۳ سال مدیریت و سردبیری این نشریه را بر عهده داشت. آرش به موضوعات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران میپرداخت.
فدراسیون بینالمللی روزنامهنگاران
در سالهای پایانی زندگی، بیماری توان جسمی و شناختی او را تحت تأثیر قرار داد.
یکی از دوستان قدیمیاش، محمد اعظمی، در یادداشتی پس از درگذشت او، از دیدارهای سالهای اخیر و حضور قلیچخانی در آسایشگاه سخن گفته است. این یادداشت همچنین عکسهایی منتسب به دیدارهای سال ۲۰۲۴ را منتشر کرده است.
علت درگذشت
دویچهوله ابتلا به آلزایمر و سرطان را در گزارش درگذشت او ذکر کرده است. گزارشهای دیگر عمدتاً به بیماری طولانیمدت اشاره میکنند.
بنابراین میتوان گفت او پس از یک دوره بیماری درگذشت.
واکنشها و یادبودها
درگذشت قلیچخانی در رسانههای فارسیزبان و محافل ورزشی و سیاسی بازتاب یافت.
چند واکنش قابل ردیابی عبارتاند از:
جامعه فوتبال: خبرگزاری برنا گزارشی از زندهشدن یاد قلیچخانی در تمرین تیم ملی فوتبال ایران منتشر کرد.
رسانههای بینالمللی: دویچهوله در گزارشی به جایگاه او در تاریخ فوتبال ایران و زندگی سیاسیاش پرداخت.
دوستان و همراهان: محمد اعظمی یادداشتی شخصی درباره خاطرات آشنایی، دیدارها و ویژگیهایی که از قلیچخانی به یاد داشت منتشر کرد.
bepish
محافل سیاسی: حزب کمونیست ایران در ۳ خرداد ۱۴۰۵ پیام تسلیت منتشر کرد.
میراث و ماندگاری نام پرویز قلیچخانی
میراث ورزشی قلیچخانی بر چند واقعیت روشن استوار است:
نخست، حضور در سه قهرمانی پیاپی جام ملتهای آسیا؛ افتخاری که جایگاه او را در یکی از موفقترین دورههای تاریخ فوتبال ایران تثبیت کرد.
دوم، مشارکت مستقیم در مسابقات تعیینکننده. گل او در ۱۹۶۸ و گل نیمهنهایی ۱۹۷۲، نمونههایی مستند از نقش فردی او در موفقیت تیم ملی هستند.
سوم، حضور در سه دوره المپیک و مدالهای بازیهای آسیایی؛ دستاوردهایی که نشان میدهند فعالیت او به یک رقابت یا مقطع محدود نبود.
چهارم، حضور در تیمهای گوناگون باشگاهی و فعالیت فرهنگی پس از پایان دوران بازی؛ مسیری که زندگی او را به بخشی از تاریخ اجتماعی و ورزشی ایران تبدیل کرد.