
في الذاكرة دائمًا
داوود رشیدی
16 يوليو 1933✦26 أغسطس 2016
مكان الميلاد: تهران، ایران، مكان الوفاة: تهران
عنوان المرقد: بهشت زهرا — محدودهٔ توسعهٔ قطعهٔ هنرمندان، تهران
إذا مررتَ بقبري فاطلب منه الهمّة،
فسيغدو مزارًا لأحرار العالم.
از صحنه تا تصویر — روایت و منابع
این متن، بازنویسی روایی بر اساس منابع است و نقلقول مستقیم یا نوشته شخصی فرد نیست.
شاید مرا با مفتش ششانگشتیِ «هزاردستان» یا آقا حسینیِ «کندو» به یاد بیاورید؛ دو شخصیت متفاوت که نامشان در کنار نام من مانده است. راه من اما از صحنهٔ تئاتر گذشت و به سینما و تلویزیون رسید. در این مسیر، بازیگری تنها مسئولیتی نبود که تجربه کردم: کارگردانی، ترجمهٔ نمایشنامه، تهیهکنندگی و مدیریت برنامههای نمایشی نیز بخشهایی از کارم شدند. برای شناختن این مسیر باید از پشت چهرههای آشنای روی پرده، به سالهای آموزش و کار گروهی در تئاتر نگاه کرد؛ جایی که پایهٔ فعالیت حرفهایام شکل گرفت.
در گفتوگویی که در بهمن ۱۳۵۰ منتشر شد، از سالهای تحصیل در اروپا گفتم. پس از دورهٔ ابتدایی، همراه پدرم که در وزارت امور خارجه کار میکرد، به پاریس رفتم و دبیرستان را آنجا گذراندم. مدتی پزشکی خواندم، اما آن رشته را ادامه ندادم. در ژنو، تحصیل تئاتر و علوم سیاسی را همزمان دنبال کردم. آموزش بازیگری و کارگردانی در کنسرواتوار ژنو، بخشی از پشتوانهٔ کارم شد. این مسیر، پیش از ورود به سینمای ایران، مرا با تجربهٔ آموزش و اجرای تئاتر در محیطی دیگر آشنا کرده بود.
پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۴۳، در ادارهٔ تئاترِ وزارت فرهنگ و هنر مشغول شدم و گروه «تئاتر امروز» را پایه گذاشتم. کارم در این دوره به حضور در برابر تماشاگر محدود نماند؛ کارگردانی نمایش و ساخت تلهتئاتر و برگرداندن نمایشنامههای خارجی نیز در آن جای داشت. سال ۱۳۵۲ به تلویزیون ملی ایران رفتم و مدیریت گروه نمایشها و سرگرمیها را بر عهده گرفتم؛ حوزهای شامل مجموعههای نمایشی، مسابقه و تئاتر تلویزیونی. این بخش از کارنامهام، در کنار بازیهایم، نشان میدهد که فعالیت من در تولید و سازماندهی برنامههای نمایشی هم ادامه داشت.
ورودم به سینما با «فرار از تله» ساختهٔ جلال مقدم در سال ۱۳۵۰ رقم خورد. در همان مصاحبهٔ قدیمی توضیح دادم که کمبود فرصت کار در تئاتر، در پذیرفتن پیشنهاد سینمایی مؤثر بود. بعدها در «کندو» ساختهٔ فریدون گله، کنار بهروز وثوقی نقش آقا حسینی را بازی کردم. فیلمهایی چون «کمالالملک»، «تکیه بر باد»، «ملاقات با طوطی»، «زمهریر» و «اکباتان» نیز در سالهای بعد به کارنامهام پیوستند. تجربهٔ تهیهکنندگی هم داشتم؛ از جمله در «صبحی دیگر»، «امتحان» و «قطعهٔ ناتمام». این همکاریها مسیر مرا در حرفههای گوناگون سینما امتداد دادند.
در تلویزیون، «هزاردستان» علی حاتمی و شخصیت مفتش ششانگشتی از حضورهای شناختهشدهام شدند. «گل پامچال»، «ولایت عشق»، «بچههای هور» و «خستهدلان» نیز از مجموعههایی بودند که در آنها بازی کردم. در «مختارنامه» نقش نعمان بن بشیر و در «کلاه پهلوی» نقش موسیو آلفونس را بر عهده داشتم. در کنار این حضورها، تئاتر همچنان در کارنامهام باقی ماند؛ «دیکته و زاویه»، «پیروزی در شیکاگو»، «ریچارد سوم» و «هنر» از نمایشهای مرتبط با فعالیت صحنهای مناند. تنوع این تجربهها، میان اجرای زنده و تصویر ضبطشده، بخشی از هویت حرفهای مرا میسازد.
در همان گفتوگوی سال ۱۳۵۰، زنده و لحظهایبودن تئاتر و رابطهای را که با تماشاگر میسازد، از ویژگیهای مهم آن دانستم. دربارهٔ ضرورت توجه به نیاز واقعی جامعه نیز سخن گفتم؛ دیدگاهی ثبتشده که میتوان کنار اجراهایم خواند. نشان درجهٔ یک فرهنگ و هنر و انتخابم در دورهٔ هفتم چهرههای ماندگار، از تقدیرهای رسمی این مسیر بودند. آنچه برای مرور زندگی حرفهای من باقی مانده، فقط نام این عنوانها نیست: خود نمایشها، فیلمها، مجموعهها و گفتوگوهای ثبتشده امکان میدهند تا هر نسل، مستقل از خاطرهٔ نسل پیشین، با کار من روبهرو شود.
منابع بررسیشده
۱. آیفیلم، «داوود رشیدی» — تاریخها، تحصیلات، کارنامه و نشان درجهٔ یک فرهنگ و هنر:
https://fa.ifilmtv.ir/Artist/Content/2335
۲. خبرآنلاین، «گفتوگو با داود رشیدی وقتی ۳۸ ساله بود»، ۱۱ بهمن ۱۴۰۳؛ بازنشر گفتوگوی زن روز، ۱۶ بهمن ۱۳۵۰ — روایت مستقیم تحصیل، ورود به سینما و دیدگاه دربارهٔ تئاتر:
https://www.khabaronline.ir/news/2017925/گفت-وگو-با-داود-رشیدی-وقتی-۳۸-ساله-بود
۳. صبا، لیلا عرفانی، «داوود رشیدی؛ بازیگری از صحنه تئاتر تا مفتش ششانگشتی»، ۵ شهریور ۱۴۰۵ — نام پدر، ادارهٔ تئاتر، مدیریت تلویزیون و نقشهای شاخص. عبارت «سالروز تولد» در مقدمهٔ خبر با تاریخ تولد سازگار نیست و مبنای تاریخ قرار نگرفته است:
https://sabanews.ir/577811/داوود-رشیدی؛-بازیگری-از-صحنه-تئاتر-تا-مفتش-ششانگشتی/
۴. آکادمی مطالعات ایرانی لندن، «داوود رشیدی؛ کیمیای تئاتر ایران»، ۲۷ اوت ۲۰۱۶ — آثار صحنهای، تهیهکنندگی، چهرههای ماندگار ۱۳۸۷ و نسبت احترام برومند و لیلی رشیدی:
https://iranianstudies.org/fa/2016/08/27/داوود-رشیدی؛-کیمیای-تئاتر-ایران/
۵. ایرانوایر، شهرام رفیعزاده، «داوود رشیدی بازیگر سرشناس سینما و تئاتر درگذشت»، ۵ شهریور ۱۳۹۵ — تأیید درگذشت از سوی دختر او و تاریخ تولد:
https://iranwire.com/fa/culture/18154/
۶. عصرخبر، «داوود رشیدی به خاک سپرده شد»، ۷ شهریور ۱۳۹۵، بازنشر ایسنا — خاکسپاری انجامشده در محدودهٔ توسعهٔ قطعهٔ هنرمندان بهشت زهرا:
https://asrkhabar.com/fa/news/100057/داوود-رشیدی-به-خاک-سپرده-شد/
۷. عکس جشنواره و کاور: LOORAVAN، جشنوارهٔ تئاتر دفاع مقدس، ۱۷ نوامبر ۲۰۰۷؛ CC BY-SA 3.0، نسخهٔ پرتره برش منتشرشده در کامنز است؛ فایلها برای بارگذاری فشرده شدهاند. هویت فرد دیگر در عکس نامگذاری نشده است:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Davoud_Rashidi_1.jpg
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:هنر_نمایش.jpg
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/
۸. عکس پرترهٔ گالری: حامد ملکپور / تسنیم؛ تاریخ عکاسی مشخص نیست؛ CC BY 4.0:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Davoud_Rashidi_by_Tasnimnews_02.jpg
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
۹. موسیقی زمینه: پرلود شمارهٔ ۴ شوپن، اجرای Porticodoro / SmartCGArt، CC BY 3.0؛ اعتبار اجرا در فهرست موسیقی سایت ثبت شده است.
۱۰. عکس نخستین جشن بازیگران سینمای ایران، ۱۲ ژانویهٔ ۲۰۰۷؛ جواد مقیمی / خبرگزاری فارس؛ CC BY 4.0، مجوز بازبینیشده در کامنز:
۱۱. پرترهٔ جوانی، مجلهٔ ستاره سینما پیش از انقلاب؛ تاریخ دقیق و عکاس مشخص نیست؛ پروندهٔ کامنز با برچسب مالکیت عمومی PD-Iran:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Davoud_Rashidi_2.jpg
۱۲. تصویر اصلی: مقداد مددی / خبرگزاری تسنیم؛ تاریخ عکاسی مشخص نیست؛ CC BY 4.0؛ نسخهٔ فشرده برای بارگذاری:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Davoud_Rashidi_by_Tasnimnews.jpg
منبع فایل موسیقی زمینه و متن مجوز CC BY 3.0 (نسخهٔ مورد استفاده در سایت با فشردهسازی صوتی آماده شده است):
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:FChopinPreludeOp28n4.OGG
https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/
۱۳. عکس احترام برومند؛ خبرگزاری فارس، ۱۰ اوت ۲۰۱۹، CC BY 4.0؛ نسخهٔ فشرده:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ehteram_Boroumand.jpg
۱۴. عکس لیلی رشیدی؛ محمود حسینی / خبرگزاری تسنیم، ۱۰ مارس ۲۰۱۶، CC BY 4.0؛ نسخهٔ فشرده:
داوود رشیدی در جشنوارهٔ تئاتر دفاع مقدس، ۱۷ نوامبر ۲۰۰۷؛ عکس: LOORAVAN؛ CC BY-SA 3.0. فرد دیگر نامگذاری نشده است. منبع ۷ زندگینامه.
کارنامه و دستاوردها
- آموزش و شهرهای مؤثر
- پاریس: دورهٔ دبیرستان در روایت خودش. ژنو: آموزش بازیگری و کارگردانی تئاتر در کنسرواتوار و تحصیل علوم سیاسی در دانشگاه ژنو. تهران: فعالیت حرفهای پس از بازگشت به ایران. منابع ۱، ۲ و ۳ زندگینامه.
- کارگردانی، مدیریت و تهیهکنندگی
- بنیانگذاری گروه «تئاتر امروز»، فعالیت در ادارهٔ تئاتر و مدیریت گروه نمایشها و سرگرمیهای تلویزیون از ۱۳۵۲؛ تهیهکنندگی «صبحی دیگر»، «امتحان» و «قطعهٔ ناتمام». منابع ۳ و ۴ زندگینامه.
- نقشها و نمایشهای شاخص
- سینما: آقا حسینی در «کندو». تلویزیون: مفتش ششانگشتی در «هزاردستان»، نعمان بن بشیر در «مختارنامه» و موسیو آلفونس در «کلاه پهلوی». صحنه: «دیکته و زاویه»، «پیروزی در شیکاگو»، «ریچارد سوم» و «هنر». منابع ۱، ۳ و ۴ زندگینامه.
- تقدیرهای رسمی
- نشان درجهٔ یک فرهنگ و هنر؛ انتخاب در هفتمین دورهٔ چهرههای ماندگار (۱۳۸۷). منابع ۱ و ۴ زندگینامه.
- نگاه به تئاتر
- در گفتوگوی زن روز (۱۶ بهمن ۱۳۵۰)، رابطهٔ زنده و لحظهای با تماشاگر و ضرورت پاسخگویی تئاتر به نیاز جامعه را برجسته کرد. این دیدگاه به خود او و زمان همان مصاحبه منسوب است. منبع ۲ زندگینامه.
شجرة العائلة
دیپلمات؛ نام و نسبت در گزارش صبا آمده است. منبع ۳ زندگینامه.

مجری برنامههای کودک تلویزیون؛ نسبت در منابع ۴ و ۶ زندگینامه تأیید شده است. عکس: خبرگزاری فارس، مرداد ۱۳۹۸؛ CC BY 4.0، منبع ۱۳ زندگینامه.

بازیگر؛ دختر داوود رشیدی و احترام برومند. منبع ۴ زندگینامه؛ تأیید خبر درگذشت پدر از سوی او در منبع ۵. عکس: محمود حسینی / تسنیم، ۱۰ مارس ۲۰۱۶؛ CC BY 4.0، منبع ۱۴ زندگینامه.
نوهٔ داوود رشیدی و پسر لیلی رشیدی؛ نسبت در گزارش مراسم و خاکسپاری ایسنا، بازنشر عصرخبر، تصریح شده است. منبع ۶ زندگینامه.