ذكرى خالدة

نصرت رحمانی
1 مارس 1930✦16 يونيو 2000
مكان الميلاد: پامنار، تهران، ایران، مكان الوفاة: رشت، گیلان، ایران
عنوان المرقد: آرامستان سلیمانداراب، رشت، گیلان، ایران
تحتاج الشمسُ سنينَ طويلة لتجعل حجرًا صلدًا
ياقوتًا في بدخشان أو عقيقًا في اليمن.
پرترهٔ نصرت رحمانی، آرشیو آرتباکس
رسالة صوتية
السيرة الذاتية
نصرت رحمانی از شاعران نوگرای معاصر ایران بود؛ شاعری که زبان کوچه و زندگی روزمره را به فضای شعر آورد و تجربه تنهایی، رنج و اعتراض را با بیانی بیپرده بازتاب داد. نام او بهویژه با دفترهایی چون «کوچ» و «میعاد در لجن» پیوند خورده است. در کارنامهاش، شعر و روزنامهنگاری در کنار هم قرار دارند و نگاهش به شهر و زندگی مردم، بخش مهمی از هویت ادبی او را ساخته است.
کودکی و تحصیل
او در ۱۰ اسفند ۱۳۰۸ در تهران به دنیا آمد. بر اساس مدخل دانشنامه ایرانیکا، پدرش اسدالله رحمانی مکانیک خودرو و علاقهمند به شعر کلاسیک بود و مادرش فاطمه میرزاخانی نام داشت. رحمانی در مدرسههای ناصرخسرو و ادیب درس خواند و پس از تجربهای کوتاه در آموزش نقاشی، به مدرسه پست و تلگراف رفت. پژمان بختیاری، شاعر و مدیر آن مدرسه، استعداد نوشتن او را دید و مسئولیت روزنامه مدرسه را به او سپرد؛ تجربهای که ادبیات و کار مطبوعاتی را از جوانی به هم نزدیک میکرد. به روایت ایرانیکا، نخستین شعر منتشرشدهاش در روزنامهٔ «شهباز» چاپ شد. تجربهٔ کوتاه شاگردی در کارگاه نقاشی نیز بخشی از مسیر جوانی او بود.
از مطبوعات تا اولین دفتر شعر
در آغاز دههٔ ۱۳۳۰ مدتی در وزارت پست و تلگراف کار کرد و سپس بیشتر به مطبوعات پرداخت. داستانهای دنبالهدار او در «امید ایران» و «سپید و سیاه» منتشر شد. مدتی مسئول بخش ادبی «فردوسی» بود و بعدها با «کیهان» و «زن روز» هم همکاری کرد. ایرانیکا از حضورش در یک برنامهٔ هفتگی ادبی رادیو ارتش، همراه با حسین شاهزیدی و شبنم جهانگیری، یاد کرده است. نخستین دفتر او، «کوچ»، با نامهای تشویقآمیز از نیما یوشیج منتشر شد. چاپ دوم کتاب در فاصلهٔ کوتاهی به بازار آمد و منتقدانی چون جلال آلاحمد و حاجسیدجوادی به آن توجه کردند.
از چهارپاره تا شعر نیمایی
چهارپاره در «کوچ» و «کویر» قالب غالب بود. در «ترمه»، در کنار چهارپاره، غزل و دوبیتی، گرایش او به وزنهای نیمایی بیشتر شد. در «میعاد در لجن» و «حریق باد» این گرایش آشکارتر است و در دفترهای بعدی مانند «پیاله دور دگر زد» تجربههای آزادانهتری در وزن دارد. در خوانش ایرانیکا، مضمون شعرهایش نیز از تنهایی و هراس فردی به سوی تجربههای مشترکی مانند ناکامی، فرسودگی و رنج مردم گسترش پیدا کرد. آرش رحمانی در گفتوگو با ایرانوایر، «میعاد در لجن» را نقطهٔ بلوغ زبان شعری پدرش میداند.
دستاوردها و روایت زندگی شهری
زبان محاوره و تصویرهای برگرفته از شهر از ویژگیهای پررنگ شعر رحمانی است. او واژگان روزمره را وارد شعر میکرد و با جزئیات ملموس به تجربههای تلخ زندگی شهری شکل میداد. «حریق باد» به گزارش ایرانیکا در ۱۹۷۱ جایزهٔ شعر سازمان تلویزیون ملی را دریافت کرد. «مردی که در غبار گم شد» نمونهٔ شاخص نثر روایی اوست و جنبههایی از زندگی و گرفتاریهایش را از زبان خود او روایت میکند. در شب هشتم از شبهای شعر گوته، در مهر ۱۳۵۶، نیز شعر خواند و صدای آن اجرا در آرشیو «ده شب» باقی مانده است.
اختلاف تاریخ چاپ آثار
ایرانیکا برای چاپ نخست «کوچ»، «کویر» و «ترمه» بهترتیب ۱۹۵۴، ۱۹۵۵ و ۱۹۵۷ را ذکر میکند. فهرست منتشرشده در گزارش ایسنا این سه عنوان را بهترتیب با سالهای ۱۳۳۲، ۱۳۳۳ و ۱۳۳۶ آورده است. در متن بالا ترتیب انتشار را بر مبنای ایرانیکا آوردهایم و هر دو روایت در پیوندهای پایین قابل بررسیاند.
خانواده، سالهای رشت و میراث ادبی
دانشنامهٔ ایرانیکا از پوران شیرازی، همسر نخست او و مادر آرش، و شادان علویمقدم، همسر دوم او و مادر باران، نام میبرد. رحمانی سالهای پایانی را در رشت، در کنار همسر نخست و پسرش، گذراند. او در ۲۷ خرداد ۱۳۷۹ درگذشت و در آرامستان سلیمانداراب رشت به خاک سپرده شد. آرش پس از درگذشت پدر، از گردآوری شعرهای چاپنشده، دستنوشتهها و مصاحبههای او خبر داد. انتشار «بیوهٔ سیاه» و گردآوری «مجموعه اشعار» امکان مرور دورههای مختلف کارنامهاش را برای خوانندگان فراهم کرد.
منابع زندگینامه و رسانهها
دانشنامهٔ ایرانیکا، زندگی، خانواده، تاریخها، آثار و جایزهٔ شعر
وداع تلخ، اجرای نصرت رحمانی با موسیقی مجید انتظامی، آرشیو ضبط کانون پرورش فکری
منابع اطلاعات فیلدهای سفارشی
معلومات إضافية
- کوچ، کویر و ترمه
- سه دفتر آغازین، با چهارپاره، قالبهای کلاسیک و نشانههای رو به گسترش شعر نیمایی.
- میعاد در لجن
- از دفترهای شاخص رحمانی و نقطهٔ بلوغ زبان شعر او در ارزیابی آرش رحمانی.
- حریق باد و جایزهٔ شعر
- این دفتر در ۱۹۷۱ جایزهٔ شعر سازمان تلویزیون ملی را دریافت کرد.
- پیاله دور دگر زد
- از دفترهای دورهٔ متأخر و نمونهای از تجربههای آزادانهتر در وزن نیمایی.
- شمشیر، معشوقهٔ قلم
- کتابی در قالب یک شعر بلند از دورهٔ متأخر کارنامهٔ رحمانی.
- مردی که در غبار گم شد
- اثر منثور روایی با عناصر خودزندگینامهای، بازچاپشده پس از درگذشت شاعر.
- بیوهٔ سیاه
- مجموعهای از شعرهای منتشرشده پس از درگذشت شاعر.
- مطبوعات و رادیو
- داستاننویسی در امید ایران و سپید و سیاه، کار ادبی در فردوسی و زن روز، و برنامهٔ ادبی در رادیو ارتش.
- شبهای شعر گوته
- شعرخوانی در شب هشتم «ده شب»، مهر ۱۳۵۶. ضبط فارسی اجرا در آرشیو این رویداد منتشر شده است.
- زبان و میراث ادبی
- آوردن گفتار روزمره و تصویرهای زندگی شهری به شعر، همراه با تجربه در چهارپاره و وزن نیمایی.
- تهران و رشت
- تهران زادگاه و محل آغاز کار مطبوعاتی او بود. سالهای پایانی را در رشت گذراند و همانجا به خاک سپرده شد.
شجرة العائلة
مکانیک خودرو و علاقهمند به شعر کلاسیک فارسی، به روایت ایرانیکا.
نام او در مدخل نصرت رحمانی در دانشنامهٔ ایرانیکا آمده است.
همسر نخست نصرت رحمانی و مادر آرش. شاعر سالهای پایانی را در رشت کنار او و آرش گذراند.
همسر دوم نصرت رحمانی و مادر باران، به روایت ایرانیکا.
در گردآوری شعرهای چاپنشده، دستنوشتهها و گفتوگوهای پدرش نقش داشت.
در ایرانیکا از باران بهعنوان دختر نصرت رحمانی و شادان علویمقدم یاد شده است.
