محمد ماملی

Always remembered

محمد ماملی

June 2, 1925January 23, 1999

Place of birth: مهاباد، محله خڕێ، ایران, Place of death: مهاباد، ایران

Resting place address: مقبرةالشعرای مهاباد, مهاباد، مقبره شاعران و هنرمندان

محمد ماملی
In memory of محمد ماملی

محمد ماملی

June 2, 1925 — January 23, 1999

Gone from sight, yet the light of your memory lives on in the soul of every day.

Place of birth: مهاباد، محله خڕێ، ایران · Place of death: مهاباد، ایران

Resting place address: مقبرةالشعرای مهاباد · مهاباد، مقبره شاعران و هنرمندان

قاب‌هایی از زندگی و هنر
08
یادبود تصویری ۱۸ ثانیه‌ای با عکس آرشیوی و صدای محمد ماملی؛ ترانه «تۆ بەڵێنیم پێ بدە (ڕێژنە)»، آرشیو رسمی mamle.net/archives/7192. فیلم اجرای زنده نیست.

محمد ماملی در مهاباد، ۱۹۸۱؛ آرشیو ویکی‌انبار، Shadalaar، مجوز CC0.

Voice message
0:00

روایت یک عمر آواز

روایت یک عمر آواز؛ از خانه ماملی تا حافظه موسیقی کردی

این زندگی‌نامه به صورت اول‌شخص و بر پایه منابع بازنویسی شده است؛ متن، نقل‌قول مستقیم یا نوشته شخصی محمد ماملی نیست. بخش «میراث ماندگار» روایت تدوین‌کننده پس از درگذشت هنرمند است.

خانه‌ای که نخستین مدرسه آوازم شد

با شعر و آواز در خانه‌ای بزرگ شدم که موسیقی در آن از نسلی به نسل دیگر می‌رسید. پدرم، سعید ماملی، آوازخوان بود و اشعار وفایی در صدای او جایگاهی ویژه داشت. آموزش من از همین فضای خانوادگی آغاز شد و برادرم حسین نیز برایم حکم آموزگار داشت. در گفت‌وگوی سال ۱۹۹۱، نخست پدر و سپس حسین را مدرسه هنری خود معرفی کرده‌ام؛ ریشه‌ای که شناخت مسیر آوازم بدون آن کامل نمی‌شود. [۱، ۲]

در این خانواده، یادگرفتن آواز تنها شنیدن یک ترانه نبود. در روایت منتشرشده در آرشیو رسمی، فرزندان کنار پدر می‌نشستند، با او تمرین می‌کردند و شیوه خواندن را می‌آموختند. «دایه حبیب» نیز، با شناختی که از شعرهای وفایی و آوازهای پدر داشت، در حفظ و درست‌خواندن این میراث نقش داشت. به همین دلیل، پشت صدایی که بعدها به نام من شناخته شد، حافظه و همراهی یک خانواده قرار داشت. [۲، ۳]

نوجوانی، فوتبال و نخستین تشویق‌ها

در نوجوانی به ورزش، به‌ویژه فوتبال، علاقه داشتم. در همان مصاحبه سال ۱۹۹۱ از روزی گفته‌ام که در کلاس، به درخواست آموزگارم، «ئاگربارانە» را خواندم و همکلاسی‌ها و معلم تشویقم کردند. زندگی اما تنها از این خاطره‌های شیرین ساخته نشده بود. پس از از دست‌دادن پدر، مسئولیت کمک به تأمین زندگی خانواده بر دوشم افتاد و به‌تدریج، با همراهی دوستان و نوازندگان، حضورم در دنیای هنر جدی‌تر شد. آواز با دشواری‌های زندگی روزمره من همراه بود. [۱]

راهی که از محفل‌های آواز گذشت

در زندگی‌نامه‌های هنری، آغاز اجرایم به سال ۱۳۱۷ نسبت داده شده است؛ شروع راهی طولانی که بیش از نیم قرن ادامه یافت. من به نسلی از آوازخوانان کردی تعلق داشتم که «مجلسی» خوانده می‌شدند و در کارشان، ترانه و آوازهای جدی و سنگین جایگاهی مهم داشت. میراث خانوادگی را در همین مسیر ادامه دادم؛ به‌ویژه آوازهایی که با نام وفایی پیوند داشتند و از مهم‌ترین بخش‌های این سنت به شمار می‌رفتند. [۴، ۵]

شعر، مقام و شیوه شخصی اجرا

در کارنامه آوازم، شعرهای وفایی، هژار، هیمن، گوران و هاشم نانوازاده حضور دارند. بیت، گورانی، قطار و حیران نیز از قالب‌هایی‌اند که در معرفی شیوه هنری من نام برده می‌شوند. عزیز شاهرخ در ارزیابی هنرم، بر مهارتم در اجرای «قطار» تأکید کرده است. «کانی ئاسکان»، «لەو ڕۆژەوە» و «دەمێک ساقی» از نمونه‌هایی هستند که گزارش‌های هنری برای شناخت این وجه از کارم معرفی کرده‌اند. [۶]

در گفت‌وگوی خودم، از علاقه ویژه به مقام شور و همراهی با صدای تار گفته‌ام؛ در کنار شور، از چهارگاه، ابوعطا، دشتی و ماهور هم یاد کرده‌ام. برای شناخت سلیقه موسیقایی من، این گفته مستقیم از نسبت‌دادن علاقه‌های حدسی دقیق‌تر است. در اجرا نیز تنها به یک گونه محدود نبودم؛ آوازهای عرفانی و فولکلور و بازپرداخت ملودی‌ها، بخش‌های گوناگون کارنامه‌ام را تشکیل می‌دادند. [۱، ۶]

سفر، ضبط و همکاری با هنرمندان

بخشی از مسیر هنری‌ام در سفر و ضبط با دیگر هنرمندان گذشت. در سال ۱۳۴۲ به قلادزه و سلیمانیه رفتم و آثاری را آنجا اجرا و ضبط کردم. در میانه دهه چهل نیز در رادیوی کردی تهران، در کنار هنرمندانی چون حسن زیرک، هاشم فدایی و ملا حسین عبدالله‌زاده، ضبط‌هایی داشتم. چند اجرای دوصدایی با ملا حسین عبدالله‌زاده نیز در کارنامه‌ام ثبت شده است. این همکاری‌ها بخشی از تاریخ جمعی موسیقی کردی‌اند، نه فقط فهرستی از اجراهای یک خواننده. [۵]

آثاری برای دوباره شنیدن

برای آشنایی با صدایم می‌توان به آرشیو رسمی مرکز هنری ماملی رجوع کرد؛ مجموعه‌هایی با نام «ڕێژنە»، «زەمانە» و «ئاوایە ڕێگای ئاشقان» در آن در دسترس‌اند. ارزش این آرشیو، امکان شنیدن خود اجراهاست؛ تا مخاطب علاوه بر خواندن زندگی‌نامه، شیوه بیان، رنگ صدا و پیوند شعر و ملودی را در آثار بشنود. درباره شمار دقیق همه ترانه‌ها، منابع یکسان سخن نمی‌گویند و در این روایت عدد قطعی برای مجموع آثار ارائه نشده است. [۷]

میراث ماندگار

جایگاه محمد ماملی با پایان زندگی او به یک خاطره تاریخی محدود نماند. مرکز هنری ماملی به نام او جایزه‌ای هنری اهدا کرده و در میان دریافت‌کنندگان آن، نام‌هایی مانند مظهر خالقی، ناصر رزازی، عزیز شاهرخ و عباس کمندی آمده است. گزارش سال ۱۳۹۸ نیز از اهدای این جایزه به محمدرضا دارابی با حضور اعضای خانواده خبر می‌دهد. این فعالیت‌ها نشان می‌دهند که نام ماملی، علاوه بر نگهداری اجراهای گذشته، در قدردانی از هنرمندان نسل‌های دیگر نیز ادامه یافته است. [۸]

خانواده و بنیاد ماملی نیز در نامه‌ای که کوردستان۲۴ در سال ۲۰۲۲ منتشر کرد، از معرفی خدمات هنری او قدردانی کردند. همراهی خانواده، گردآوری نوشته‌ها و نگهداری آرشیو، راهی برای پیوند شنوندگان تازه با این میراث است. آنچه از ماملی باقی مانده، مجموعه‌ای از آوازها و شیوه‌ای از انتقال شعر و فرهنگ شفاهی است؛ میراثی که برای شناختش، شنیدن صدای خود او همچنان بهترین نقطه آغاز است. [۳، ۹]

منابع قابل بررسی

[۱] گفت‌وگوی مستقیم محمد ماملی با فکرت عزت، مجله قەرەچۆغ، ۱۹۹۱، صفحات ۶۷ تا ۷۲؛ بازنشر آرشیو رسمی

[۲] آرشیو رسمی مرکز هنری ماملی، زندگی‌نامه سعید ماملی؛ آموزش خانوادگی و نقش دایه حبیب

[۳] سوران کرباسیان، زندگی‌نامه پژوهشی محمد ماملی در آرشیو رسمی

[۴] دانشنامه آزاد پارسی، مدخل «ماملی، محمد»؛ جایگاه او در سنت آوازخوانی مجلسی

[۵] منوچهر جهانی، موکریان بوکان آنلاین، خبر ۵۱۳۸؛ مسیر هنری، سفرها و همکاری‌های رادیویی

[۶] رادیو کوردانه، «محمد ماملی، خورشید پرفروغ موسیقی کردی»؛ سبک‌ها و ارزیابی هنرمندان

[۷] آرشیو رسمی؛ مجموعه ڕێژنە

[۷] آرشیو رسمی؛ مجموعه زەمانە

[۷] آرشیو رسمی؛ مجموعه ئاوایە ڕێگای ئاشقان

[۸] کوردپا، گزارش جایزه هنری ماملی، ۲۶ بهمن ۱۳۹۸

[۹] کوردستان۲۴، نامه خانواده و بنیاد ماملی، ۲۶ ژانویه ۲۰۲۲

منابع

آثار و میراث

حوزه فعالیت
خواننده و هنرمند موسیقی کردی؛ از چهره‌های ماندگار فرهنگ موسیقایی مهاباد
آغاز فعالیت هنری
نخستین اجرا در سال ۱۳۱۷؛ بیش از پنج دهه فعالیت و صدها ترانه. منبع: کوردستان۲۴، گزارش جایزه بنیاد ماملی در سال ۲۰۱۹.
عکس آرشیوی
محمد ماملی در مهاباد، ۱۹۸۱؛ ویکی‌انبار، بارگذار Shadalaar، مجوز CC0. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mamle_(52).png
منبع صدای محمد ماملی
نمونه ۱۸ ثانیه‌ای از ترانه «تۆ بەڵێنیم پێ بدە (ڕێژنە)» با صدای محمد ماملی، از ثانیه ۶۰ تا ۷۸ ضبط اصلی؛ برگرفته از آرشیو وب‌سایت رسمی مرکز هنری ماملی: https://mamle.net/archives/7192 — فایل اصلی: https://www.mamle.net/music/0381.mp3
آلبوم‌های آرشیوی
«ڕێژنە»، «زەمانە» و «ئاوایە ڕێگای ئاشقان»؛ ثبت‌شده در آرشیو رسمی مرکز هنری ماملی: https://mamle.net/archives/7192 ، https://mamle.net/archives/7189 ، https://mamle.net/archives/7186
ورزش مورد علاقه
فوتبال؛ ماملی در مصاحبه سال ۱۹۹۱ از علاقه نوجوانی خود به فوتبال گفته است. منبع: بازنشر گفت‌وگوی مجله قەرەچۆغ در آرشیو رسمی: https://mamle.net/archives/13382
مکان‌های مرتبط با زندگی هنری
مهاباد؛ و استودیو رادیو تهران، اواخر ۱۹۶۵، در عکس آرشیوی همراه حسن زیرک، هاشم فدایی و ملا حسین عبدالله‌زاده. منبع: https://mamle.net/gallery-1
مهارت و فعالیت هنری
آواز کردی و بازخوانی ترانه‌های فولکلور؛ آرشیو رسمی، مجموعه اجراهای رادیو بی‌سیم مهاباد ۱۹۵۶ تا ۱۹۶۱ و اجرای همراه گروه موسیقی مولوی در سلیمانیه، ۱۹۶۴، را نگهداری می‌کند. منابع: https://mamle.net/archives/12441 و https://mamle.net/archives/12524
میراث و تاثیرگذاری
آثار او همچنان در مرکز هنری ماملی گردآوری و معرفی می‌شوند. جایزه بنیاد ماملی نیز به هنرمندان و فعالان موسیقی کردی اهدا شده است. منبع: کوردستان۲۴، «جایزه سال ۲۰۱۹ بنیاد ماملی»، https://www.kurdistan24.net/fa/story/595917
فیلم اجرای آرشیوی
اجرای «چۆن لە سەفەر بووی» در سال ۱۹۹۱ با نام محمد ماملی در وب‌سایت رسمی منتشر شده است: https://mamle.net/archives/7681
درباره موسیقی پس‌زمینه
موسیقی تزئینی بی‌کلام صفحه: پرلود شماره ۴، اپوس ۲۸، اثر شوپن؛ ضبط Porticodoro / SmartCGArt، مجوز CC BY 3.0. این قطعه اثر یا اجرای محمد ماملی نیست. نسخه صفحه با کاهش بلندی صدا آماده شده است. منبع: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:FChopinPreludeOp28n4.OGG — مجوز: https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/
منبع تاریخ تولد
۱۲ خرداد ۱۳۰۴؛ مطابق اعلام مستقیم مرکز هنری ماملی در یادداشت سالروز تولد و برابر با ۲ ژوئن ۱۹۲۵ در همان منبع. این تاریخ جایگزین تاریخ قبلی صفحه شده است. منبع: https://mamle.net/archives/10049
منبع تصویر اصلی با پوشش کردی
پرتره آرشیوی محمد ماملی با پوشش و سربند کردی؛ گالری دوم وب‌سایت رسمی مرکز هنری ماملی، تصویر Album 2 (18). منبع: https://mamle.net/gallery-2 — فایل اصلی: https://mamle.net/wp-content/uploads/2021/06/Album-2-18.jpeg

خانواده ماملی

سعید ماملیFather

پدر محمد ماملی؛ از آوازخوانان مهاباد. نام و تصویر از زندگی‌نامه مستقل سعید ماملی در آرشیو رسمی مرکز هنری ماملی: https://mamle.net/archives/8108

نصرت حاج‌محمد (ماملی)Spouse

همسر محمد ماملی؛ منبع: اطلاعیه عمومی جمعیت کردهای مقیم فرانسه، بازنشر عصر نو، ۷ شهریور ۱۳۹۵.

کبرا ماملیDaughter

از فرزندان نام‌برده در اطلاعیه عمومی خانواده نصرت حاج‌محمد؛ جمعیت کردهای مقیم فرانسه، عصر نو، ۱۳۹۵.

جعفر ماملیSon

از فرزندان نام‌برده در اطلاعیه عمومی خانواده نصرت حاج‌محمد؛ منبع: جمعیت کردهای مقیم فرانسه، بازنشر عصر نو، ۱۳۹۵.

عزیز ماملیSon

از فرزندان نام‌برده در اطلاعیه عمومی خانواده نصرت حاج‌محمد؛ منبع: جمعیت کردهای مقیم فرانسه، بازنشر عصر نو، ۱۳۹۵.

خسرو ماملیSon

از فرزندان نام‌برده در اطلاعیه عمومی خانواده نصرت حاج‌محمد؛ منبع: جمعیت کردهای مقیم فرانسه، بازنشر عصر نو، ۱۳۹۵.

هیدی ماملیSon

از فرزندان نام‌برده در اطلاعیه عمومی خانواده نصرت حاج‌محمد؛ منبع: جمعیت کردهای مقیم فرانسه، بازنشر عصر نو، ۱۳۹۵.

حسین ماملیBrother

برادر محمد ماملی؛ منبع: یادداشت منوچهر جهانی در موکریان بوکان آنلاین.

مطلب ماملیBrother

برادر محمد ماملی؛ در عکس گروهی، مطلب در سمت چپ، محمد در میانه و جعفر در سمت راست دیده می‌شوند. منبع و شناسایی افراد: زندگی‌نامه در آرشیو رسمی ماملی، https://mamle.net/archives/8121

حسن ماملیBrother

برادر محمد ماملی؛ منبع: یادداشت منوچهر جهانی در موکریان بوکان آنلاین.

جعفر ماملیBrother

برادر محمد ماملی؛ منبع: یادداشت منوچهر جهانی در موکریان بوکان آنلاین.

آمین مولودیان (دایه آمین)Spouse

همسر محمد ماملی؛ نام او در زندگی‌نامه پژوهشی و یادداشت‌های آرشیو رسمی مرکز هنری ماملی آمده است. منبع: https://mamle.net/archives/8121؛ گزارش درگذشت: رادیو کوردانه، ۱۸ فوریه ۲۰۲۱، https://kurdane.com/?p=2962

هاشم ماملیBrother

برادر محمد ماملی؛ در زندگی‌نامه و شرح عکس خانوادگی آرشیو رسمی معرفی شده است. منبع: https://mamle.net/archives/8121

طوبی ماملی (توبا)Sister

خواهر محمد ماملی؛ عکس همراه برادرش از گالری زندگی‌نامه رسمی طوبی (توبا) ماملی. منبع: https://mamle.net/archives/8166

عبدالرحیم ماملی (نجات)Son

فرزند محمد ماملی و آمین مولودیان؛ نام و عکس از زندگی‌نامه مستقل او در آرشیو رسمی مرکز هنری ماملی: https://mamle.net/archives/10421

خزال (خەزاڵ)Mother

مادر محمد ماملی؛ در زندگی‌نامه رسمی سعید ماملی، نام مادر محمد به صورت «خەزاڵ» آمده است. نام خانوادگی او در این منبع ذکر نشده است. منبع: https://mamle.net/archives/8108

یادگارها و منابع

نمونه ۱۸ ثانیه‌ای «ڕێژنە» با صدای محمد ماملی؛ آرشیو رسمی mamle.net/archives/7192
0:00
Memorial for محمد ماملی | QR LIFE