
The grace of a life
رهی معیری
April 30, 1909—November 16, 1968
Place of birth: تهران، ایران, Place of death: تهران، ایران
Resting place address: آرامستان ظهیرالدوله, تهران، ایران
We are from on high, and to the heights we go;
we are of the sea, and to the sea we go.
آرامگاه رهی معیری در ظهیرالدوله؛ عکاس Zereshk — Wikimedia Commons، File:Rahi moayeri tomb.jpg — مجوز CC BY-SA 3.0؛ بدون ویرایش فایل.
زندگینامه
رهی معیری، با نام اصلی محمدحسن معیری، در تهران به دنیا آمد و با سرپرستی مادرش فخرعالم حجازی رشد کرد. «بیوک» نامی بود که در خانه صدایش میزدند و «رهی» تخلص ادبی او شد. آشنایی با شعر کهن، موسیقی و نقاشی از جوانی در شکلگیری زبان هنریاش نقش داشت.
پس از تحصیل، وارد کار اداری شد؛ اما شعر و ترانه بخش ماندگار کارنامهاش را ساختند. غزلهای او در مطبوعات منتشر میشد و برای نوشتههای طنز و انتقادی نامهای مستعار دیگری نیز داشت. همکاری با داوود پیرنیا و برنامه گلها، شعرش را به شنوندگان گستردهتری رساند.
رهی در انجمنهای ادبی تهران نیز حضور داشت. عضویت در انجمن حکیم نظامی و مشارکت در ویرایش و توضیح متون نظامی، آشنایی او با میراث ادبی را عمیقتر کرد. این پشتوانه در واژهگزینی و آهنگ غزلهایش دیده میشود؛ با این همه، کارنامه او تنها به عاشقانهسرایی محدود نیست و نوشتههای طنز و انتقادی هم دارد.
برای مخاطب رادیو، نام رهی با پیوند شعر و آواز گره خورده است. شناخت موسیقی به او کمک میکرد کلمات را متناسب با ملودی برگزیند. همکاری با آهنگسازان و خوانندگان، شعرش را از صفحه کتاب به حافظه شنیداری جامعه برد؛ به همین دلیل بررسی ترانههای او، بخشی از تاریخ موسیقی ایران نیز هست.
سفرهای مستند او به ترکیه، روسیه، ایتالیا، فرانسه و افغانستان در گزارش بانک گلها آمدهاند؛ آخرین سفرش به انگلستان برای درمان بود. این سفرها را نباید بیدلیل علاقه شخصی یا تفریح محبوب او دانست. رهی ازدواج نکرد و در منابع عمومی فرزندی برای او گزارش نشده است. در روایت زندگی او، سهم مادر و همراهی محافل ادبی از عناصر روشن و مستند هستند.
«سایه عمر» و ترانههایی مانند «خزان عشق» و «کاروان» از یادگارهای شناختهشده او هستند. رهی میان زبان غزل و موسیقی دستگاهی پیوندی شنیدنی برقرار کرد. در سالهای پایانی با بیماری روبهرو شد و در آبان ۱۳۴۷ در تهران درگذشت. آرامگاه او در ظهیرالدوله تهران است.
از غزل به تصنیف
غزلهای رهی و تصنیفهای او دو مسیر متفاوت برای رسیدن به مخاطب داشتند. در غزل، علاقهاش به سعدی در روانی بیان و توجه به آهنگ جمله پیداست. در تصنیف، شعر باید با ملودی و شیوهٔ اجرای خواننده همراه میشد. همکاری با آهنگسازانی چون روحالله خالقی و مرتضی محجوبی نمونهٔ این پیوند میان شعر و موسیقی است.
میراث رادیویی
برنامهٔ گلها بستری بود که شعر کلاسیک و معاصر را با آواز و موسیقی ایرانی به مخاطبان رادیو میرساند. رهی در سالهای پایانی عمر در انتخاب شعر برنامهٔ «گلهای رنگارنگ» با داوود پیرنیا همکاری داشت و پس از او نیز این کار را دنبال کرد. بازماندن این اجراها در آرشیوها، امکان شنیدن آثار رهی را در قالبی متفاوت از دفتر «سایهٔ عمر» فراهم میکند.
منابع بررسیشده
دانشنامه ایرانیکا؛ زندگی و کارنامه
بانک پژوهشی گلها؛ زندگی و سفرها
پیوندهای منابع و توضیح مجوز تصاویر در فایل «منابع پژوهش و اعتبار تصاویر» در بخش پیوستها نیز در دسترس است.
منابع تکمیلی زندگینامه، آثار و رسانهها
زندگی و آثار
- مشخصات اصلی
- نام اصلی: محمدحسن معیری؛ نام خانگی: بیوک؛ تخلص: رهی. شاعر و ترانهسرای ایرانی، زاده و درگذشته تهران؛ سالهای زندگی: ۱۲۸۸ تا ۱۳۴۷. آرامگاه: ظهیرالدوله تهران.
- یادداشت اختلاف تاریخها
- تاریخ رایج فارسی: تولد ۱۰ اردیبهشت ۱۲۸۸ (۳۰ آوریل ۱۹۰۹) و فوت ۲۴ آبان ۱۳۴۷ (۱۵ نوامبر ۱۹۶۸). مدخل ایرانیکا، ۱ آوریل ۱۹۰۹ و ۱۴ نوامبر ۱۹۶۸ را نوشته است. به دلیل این اختلاف، تاریخ دقیق در فیلدهای تقویمی قطعی نشده و هر دو گزارش برای بررسی خواننده آمدهاند. سن بر مبنای هر دو گزارش: ۵۹ سال.
- تحصیلات و فعالیتها
- آموزش در تهران و تحصیل در دارالفنون؛ سپس کار در شهرداری و وزارتخانهها و کتابخانه سلطنتی. حضور در انجمنهای ادبی، انتشار شعر و طنز در مطبوعات، انتخاب شعر و سرپرستی ادبی در برنامه گلها از فعالیتهای او بود. منبع: ایرانیکا و بانک گلها.
- آثار و یادگارها
- سایه عمر (۱۹۶۵): مجموعه تحت نظر خود شاعر؛ آزاده (۱۹۶۹): مجموعه پس از مرگ؛ رهاورد رهی (۱۹۹۶): گردآوری داریوش صبور؛ باران صبحگاهی (۱۹۹۹): مجموعه شعر. خزان عشق، کاروان و نوای نی از ترانههای مشهور او هستند؛ تاریخ دقیق نخستین اجرای این سه در این بررسی تثبیت نشده است. چاپهای پس از مرگ، اثر تازه سرودهشده معرفی نمیشوند.
- مهارتها و میراث
- غزلسرایی، طنز منظوم و هماهنگکردن شعر با ملودی از تواناییهای مستند اوست. همکاری با مرتضی محجوبی، روحالله خالقی، علی تجویدی و بنان در ایرانیکا ثبت شده است. تأثیر اصلی او در پیوند غزل و موسیقی ایرانی دیده میشود.
- طرح ناتمام و نکتههای ادبی
- ایرانیکا از قصد او برای منظومکردن بخشهایی از نهجالبلاغه یاد میکند؛ این طرح به پایان نرسید. زاغچه، گوشهگیر، حقگو و شاهپریون نامهای مستعار طنز او بودند. سایه عمر تنها مجموعهای است که در همان مدخل، تدوین آن زیر نظر خود شاعر تأیید شده است.
- خلاصه سریع
- نام: رهی معیری (محمدحسن معیری) | زندگی: ۱۲۸۸–۱۳۴۷ | سن هنگام فوت: ۵۹ | ملیت: ایرانی | زادگاه: تهران | حرفه: غزلسرا و ترانهسرا | همسر: ازدواج نکرد | اثر شاخص: سایه عمر | دلیل شهرت: غزل و ترانههای برنامه گلها.
Family tree
منبع: ایرانیکا، مدخل Mohammad Hasan Moayyeri
منبع: زندگینامه رهی معیری در توانا