یاد یک زندگی
نیما یوشیج
۲۱ آبان ۱۲۷۶–۱۶ دی ۱۳۳۸
زادگاه: یوش، بخش بلده، شهرستان نور، مازندران، ایران، محل درگذشت: تهران، ایران
آدرس آرامگاه: حیاط خانهموزه نیما یوشیج، یوش، مازندران، ایران
آرامگاه نیما در حیاط خانه یوش؛ عکس بهارنیوز، بازنشر با ذکر منبع طبق دانشنامه ایرانیکا
بیوگرافی
نیما یوشیج، از کوهستان یوش تا دگرگونی شعر فارسی
کودکی در یوش و سالهای مدرسه در تهران
علی اسفندیاری، که بعدها با نام نیما یوشیج شناخته شد، در ۲۱ آبان ۱۲۷۶ در روستای یوش، از توابع نور مازندران، به دنیا آمد. پدرش ابراهیمخان نوری به کشاورزی و دامداری میپرداخت و مادرش طوبی مفتاح بود. در شرححالی که نیما برای نخستین کنگرهٔ نویسندگان ایران نوشت، کودکیاش را با زندگی شبانان و اسبچرانان به یاد میآورد. رفتن به چراگاههای دور و شبهایی که مردم کوهستان کنار آتش مینشستند، از تصویرهای آن روایت است. او خواندن و نوشتن را در یوش، نزد ملای روستا آموخت. نام «یوشیج» نیز پیوندش با همان زادگاه را در نام ادبی او نگه داشت.
حدود دوازدهسالگی، خانواده به تهران رفت. مهمترین دورهٔ تحصیل او در مدرسهٔ سنلویی گذشت. آنجا زبان فرانسه آموخت و از این راه با ادبیات اروپا آشنا شد. نظام وفا، شاعر و آموزگارش، او را به سرودن تشویق کرد. نیما در خودزندگینامهاش از دشواری سازگاری با انضباط مدرسه و از نقاشی بهعنوان یکی از کارهایی یاد میکند که در آن توفیق داشت. هممدرسهاش حسین پژمان بختیاری نیز سالها بعد در شعر و پژوهش ادبی شناخته شد.
از بایگانی وزارت مالیه تا انتشار «افسانه»
نیما پس از پایان تحصیل مدتی در بایگانی وزارت مالیه کار کرد. در آغاز دههٔ ۱۳۰۰، نخست «قصهٔ رنگپریده، خون سرد» را با هزینهٔ خود منتشر کرد. این شعر روایی در قالب مثنوی سروده شده بود و بخشی از تجربههای شخصی شاعر را بازمیگفت. آشنایی با این اثر نشان میدهد تجربههایی که بعدها به شعر نیمایی انجامید، از دورهای آغاز شد که نیما هنوز با قالبهای شناختهشدهٔ شعر فارسی کار میکرد.
بخشهایی از «افسانه» در ۱۳۰۱ در نشریهٔ «قرن بیستم» میرزاده عشقی چاپ شد. شعر بر گفتوگوی «عاشق» و «افسانه» بنا شده است. این ساختار به نیما مجال داد صداهای مختلف را در یک منظومه کنار هم بیاورد و حالتهای متغیر عاطفی را در دل گفتوگو پیش ببرد. خود او در شرححالش به پیوند میان شناخت ادبیات از راه زبان بیگانه و تجربهٔ سرودن «افسانه» اشاره کرد. انتشار آن آغاز شهرتی بود که با آثار بعدی و چند دهه بحث ادبی گستردهتر شد.
زندگی خانوادگی، تدریس در شمال و جستوجوی ادبیات بومی
نیما در ۱۳۰۵ با عالیه جهانگیر، آموزگار، ازدواج کرد. کار آموزشی آنها را در سالهای بعد به شهرهایی در مازندران و گیلان، از جمله بابل و آستارا، برد. نیما در این دوره تدریس میکرد و مشاهداتش را در یادداشتها و نامهها مینوشت. یک نمونهٔ کمتر شناختهشده از این سالها، اشارهٔ او به سرمای کلاسهای آستاراست. این یادداشتها جزئیاتی از زندگی روزمرهٔ معلمی را ثبت کردهاند که در کنار کار مدرسه شعر و داستان هم مینوشت. آن دو در ۱۳۱۲ به تهران بازگشتند و بعدها صاحب پسری به نام شراگیم شدند.
این سالها برای نیما فرصت پیگیری ادبیات بومی شمال هم بود. از نامههایش به سعید نفیسی و پرویز ناتل خانلری برمیآید که به گردآوری ادبیات محلی کرانهٔ خزر و نوشتن دستور زبان مازندرانی فکر کرده بود. در پی دستنوشتهها و روایتهای محلی میگشت و خودش هم به طبری شعر میسرود. این سرودهها بعد از مرگ او با نام «روجا» گردآوری و منتشر شدند. بسیاری از آنها در قالب دوبیتیاند و نام جاها، تعبیرهای محلی و گوشههایی از زندگی مردم یوش را در خود دارند.
«ققنوس»، مجلهٔ موسیقی و بهرسمیتشناختهشدن شعر نو
همکاری با «مجلهٔ موسیقی» از اواخر دههٔ ۱۳۱۰ امکان تازهای برای انتشار آثار نیما فراهم کرد. او در فضایی کار میکرد که صادق هدایت، عبدالحسین نوشین و محمدضیاء هشترودی نیز در آن حضور داشتند. هم شعرهایی چون «ققنوس» و هم نوشتهٔ «ارزش احساسات در زندگانی هنرپیشگان» در این مجله منتشر شدند. انتشار شعر و نوشتهٔ انتقادی در کنار یکدیگر به خوانندگان فرصت داد تجربههای شعری نیما را در کنار دیدگاههایش دربارهٔ هنر دنبال کنند.
در «ققنوس»، طول سطرها تغییر میکند و وزن با شمار متفاوتی از پایههای عروضی در هر سطر ادامه پیدا میکند. جای قافیه هم میتواند با پایان یک جمله یا بند و حرکت روایت هماهنگ شود. در نتیجه، شاعر میتواند بر بخشی از تصویر مکث کند یا جمله را در سطر بعد ادامه دهد. این شیوه از مهمترین دلایل شهرت نیماست. او همزمان در قالبهای قدیمی هم شعر میسرود و کارنامهاش از قصیده و رباعی تا شعر نیمایی را در بر میگیرد.
در تیر ۱۳۲۵، نیما در نخستین کنگرهٔ نویسندگان ایران حضور یافت و در کنار خواندن شرححال خود، شعرهایی از جمله «آی آدمها» را خواند. در این شعر، کسی برای نجات انسانی که در آب گرفتار شده از کسانی که بر ساحلاند کمک میخواهد. موقعیت سادهٔ شعر، بیاعتنایی در برابر گرفتاری دیگری را به مسئلهای برای خواننده تبدیل میکند. در «مرغ آمین» نیز گفتوگوی پرنده و مردم و بازگشت واژهٔ «آمین»، انتظار و امید جمعی را به گوش میرساند. این آثار نشان میدهند که چرا بحث دربارهٔ نیما از وزن و قافیه فراتر رفت و به موضوع و مخاطب شعر هم رسید.
اثر نیما بر ادبیات پس از او
دستاورد نیما آزادی بیشتر شاعر در تنظیم ریتم، قافیه، روایت و زبان شعر بود. این امکان در کار شاعران نسل بعد به شیوههای گوناگون به کار رفت. مهدی اخوان ثالث از ظرفیت وزن نیمایی برای شعر روایی بهره گرفت. احمد شاملو از تجربهٔ نیما آغاز کرد و بعدها در شعر سپید راهی متفاوت پیش گرفت. فروغ فرخزاد نیز از همین فضای گشوده برای پرورش زبان و بیان شخصی خود استفاده کرد. حاصل کار این نسلها گسترش شکلهایی از شعر فارسی بود که میتوانستند تجربهٔ فردی، زندگی روزمره و مسائل اجتماعی را با زبان و آهنگ مناسب خودشان بیان کنند.
نوشتههای نیما به شعر محدود نمیشد. متنهای انتقادی او، از جمله «ارزش احساسات» و نوشتههایی که با عنوان «حرفهای همسایه» شناخته میشوند، بخشی از اندیشهاش دربارهٔ هنر و شیوهٔ کار شاعر را ثبت کردهاند. داستاننویسی هم در کارنامهاش جای داشت. «مرقد آقا» نمونهای از نثر داستانی اوست. بخشی از این میراث به کوشش ویراستاران و گردآورندگانی چون سیروس طاهباز پس از درگذشتش به دست خوانندگان رسید.
سالهای پایانی و بازگشت به خانهٔ یوش
پیوند نیما با یوش تا واپسین سالهای زندگی ادامه داشت. در آخرین سفر زمستانیاش به یوش به ذاتالریه مبتلا شد و برای درمان به تهران برگشت. او در دی ۱۳۳۸ در تهران درگذشت. در روایت رایج، ۱۳ دی آمده است. یدالله جلالی پندری با استناد به یادداشتِ تاریخدار جلال آلاحمد و خبرهای همان روزِ کیهان و اطلاعات، ۱۶ دی ۱۳۳۸ را روز درگذشت دانسته است. تاریخ درجشده در این یادبود بر پایهٔ همین بررسی است.
نیما ابتدا در تهران به خاک سپرده شد. در ۱۳۷۲، پیکرش به کوشش شراگیم به یوش انتقال یافت و بنا بر خواستهای که در وصیتش آمده بود، در حیاط خانهٔ پدری به خاک سپرده شد. آن خانه اکنون موزه است و آرامگاه نیما در کنار مزار خواهرش بهجتالزمان اسفندیاری و سیروس طاهباز قرار دارد. برای خوانندهای که از راه «افسانه» یا «آی آدمها» با او آشنا شده، بازگشت به یوش پایان همان سرگذشتی است که با خاطرهٔ کودکی در کوهستان آغاز میشود.
منابع زندگینامه
دلنوشته
این قافلهٔ عمر عجب میگذرد دریاب دمی که با طرب میگذرد
— خیام
اطلاعات بیشتر
- تحصیلات
- آموزش مقدماتی خواندن و نوشتن در یوش و ادامه تحصیل در تهران؛ تحصیل در مدرسه فرانسوی سنلویی و آشنایی با زبان فرانسه. نظام وفا مشوق شاعری او بود. ایرانیکا پایان تحصیلش را ۱۵ ژوئن ۱۹۱۷ نوشته است. مدرک دانشگاهی یا رشته دانشگاهی مستندی برای او در منابع بررسیشده یافت نشد. درباره نام دبستان ابتدایی، منابع یکسان نیستند.
- شغل و زمینه فعالیت
- شعر فارسی و طبری، نقد و نظریه ادبی، نامهنگاری و داستاننویسی؛ همچنین مدتی کار اداری و تدریس. مهمترین جایگاه او بنیانگذاری و پرورش شیوه شعر نیمایی است.
- مهمترین آثار
- ۱. افسانه: منظومهای اثرگذار در آغاز راه نوگرایی او. ۲. ققنوس: از شعرهای شاخص نوآوری نیمایی. ۳. آی آدمها: شعر شناختهشده با مضمون انسانی و اجتماعی. ۴. مرغ آمین: از منظومههای مهم اجتماعی او. ۵. خانه سریویلی: منظومه روایی. ۶. قصه رنگپریده، خون سرد: از نخستین منظومههایش. ۷. روجا: شعرهای طبری. ۸. حرفهای همسایه: نوشتههای نامهوار درباره شعر. ۹. ارزش احساسات: نوشته نظری درباره هنر. ۱۰. شب همه شب: از شعرهای دوره پایانی.
- مهمترین دستاوردها
- بازتعریف رابطه وزن، طول مصراع و جای قافیه با محتوای شعر؛ گسترش زبان و تصویر شعر معاصر؛ اثرگذاری بر جریانهای بعدی شعر فارسی. عنوان پدر شعر نو، توصیف جایگاه ادبی اوست؛ جایزه مشخصِ تأییدشدهای در منابع این بررسی ثبت نشده است.
- علایق
- دلبستگی پایدار به یوش، طبیعت و زندگی روستایی؛ توجه به زبان و میراث ادبی طبری. نامهها و شعرهایش از علاقه او به بازگشت به زادگاه حکایت دارند.
- مهارتها
- شاعری فارسی و طبری؛ شناخت وزن و قافیه و تجربهورزی در ساختار شعر؛ تصویرسازی، روایت و نمادپردازی؛ نقد و بیان دیدگاههای ادبی در نامهها و مقالهها؛ آشنایی با زبان فرانسه.
- ویژگیهای شخصیتی
- زندگینامه ایرانیکا از گذران سالهای پایانی در خلوت نسبی و دلبستگی او به یوش یاد میکند. پیگیری نوآوری در برابر مخالفتها از مسیر کاریاش پیداست؛ این توصیفِ رفتار مستند اوست، نه ارزیابی روانشناختی.
- اهداف و آرزوها
- در نوشتههای نظری، نزدیککردن موسیقی شعر به بیان طبیعی و بازاندیشی در شیوه سرودن و فهم شعر را دنبال میکرد. اشتیاق بازگشت به زندگی ساده در یوش در گزارش زندگی و نامههایش آمده است. آرزوهای شخصی دیگر بدون سند به او نسبت داده نمیشود.
- سفر و مکانهای مرتبط
- یوش: زادگاه و پیوند اصلی با طبیعت و زبان بومی؛ تهران: محل تحصیل، فعالیت ادبی و درگذشت؛ بابل و آستارا: از شهرهای دوره تدریس در شمال؛ رشت: از مکانهای رفتوآمد همان سالها. خانه خانوادگی او در یوش اکنون موزه و محل آرامگاه شناختهشده اوست.
- ورزش موردعلاقه
- اطلاعات معتبری در دسترس نیست. یادگیری سوارکاری و تیراندازی در کودکی در زندگینامه آمده است؛ این موضوع بهتنهایی ورزش محبوب یا تیم موردعلاقه او را مشخص نمیکند.
- موسیقی، فیلم، کتاب و هنر موردعلاقه
- توجه به شعر و ادبیات فارسی، آشنایی با ادبیات فرانسه و علاقه پژوهشی به شعر طبری مستند است.
- حقایق جالب
- ۱. یوشیج به زادگاه او، یوش، اشاره دارد. ۲. افسانه را به نظام وفا تقدیم کرد. ۳. در کنار فارسی به طبری شعر میگفت. ۴. روجا در گزارش ایرانیکا ۴۵۶ دوبیتی دارد. ۵. روجا نام گاو موردعلاقه او نیز بوده است. ۶. حرفهای همسایه از نامههای خطاب به همسایهای خیالی ساخته شده است. ۷. نوآوری او به معنای کنارگذاشتن همه وزنها نبود. ۸. خانه خانوادگیاش در یوش به موزه تبدیل شده است.
- مهمترین اتفاق زندگی
- آشنایی با نظام وفا در دوره مدرسه، انتشار افسانه و تجربههای بعدی شعر نیمایی از رخدادهای تعیینکننده مسیر ادبی او بودند. انتشار شعر و مقاله در مجله موسیقی نیز امکان ارتباط گستردهتر با فضای ادبی را فراهم کرد.
- میراث و تأثیرگذاری
- شعر نیمایی افق تازهای برای ارتباط فرم و تجربه در شعر فارسی گشود. جریانهای متفاوتی از شاعران پس از نیما از این تحول تأثیر گرفتند؛ با این حال شعر نیمایی و شعر سپید یک قالب واحد نیستند و نوآوری نیما را نباید حذف کامل وزن دانست.
- دلیل اصلی شهرت
- پیشگامی در تحول ساختار و زبان شعر معاصر فارسی و شکلگیری شعر نیمایی؛ بهویژه با افسانه و شعرهای دوره پختگی او.
- خلاصه سریع
- نام: نیما یوشیج؛ تولد مبنا: ۲۱ آبان ۱۲۷۶؛ فوت مبنا: ۱۶ دی ۱۳۳۸؛ سن: ۶۲ سال بر مبنای تاریخهای صفحه؛ ملیت: ایرانی؛ محل تولد: یوش، مازندران؛ حرفه: شاعر و نظریهپرداز ادبی؛ همسر: عالیه جهانگیر؛ فرزند: شراگیم یوشیج؛ اثر شاخص: افسانه؛ دلیل شهرت: شعر نیمایی؛ حقیقت جالب: در کنار شعر فارسی، مجموعهای از شعرهای طبری به نام روجا دارد.
- منابع عمومی
- دانشنامه ایرانیکا، زندگی: https://www.iranicaonline.org/articles/nima-yusij/nima-yusij-i-life/ ؛ شعر فارسی: https://www.iranicaonline.org/articles/nima-yusij/nima-yusij-ii-persian-poetry/ ؛ شعر طبری: https://www.iranicaonline.org/articles/nima-yusij/nima-yusij-iii-the-%E1%B9%ADabari-poems/ ؛ نقد ادبی: https://www.iranicaonline.org/articles/nima-yusij/nima-yusij-v-literary-criticism/ ؛ زندگینامه مدرسه سنلویی: https://stlouis.ir/?page_id=929 ؛ خانواده، پژوهش شروین وکیلی: https://www.soshians.net/fa/ ؛ تصحیح تاریخ درگذشت به نقل از فرهنگستان: https://soraya.news/fa/news-details/157362/ ؛ معرفی خانهموزه: https://visitiran.ir/
شجرهنامه خانوادگی
معروف به اعظامالسلطنه؛ زمیندار و دامدار یوش. منابع: ایرانیکا و زندگینامه سنلویی.
مادر نیما؛ نام در ایرانیکا و معرفی رسمی خانهموزه آمده است.
آموزگار؛ ازدواج با نیما در ۱۳۰۵. خواهرزاده میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل. منبع: ایرانیکا.
تنها فرزند نیما و عالیه؛ نام و نسبت در ایرانیکا آمده است.
برادر کوچکتر، معروف به لادبن؛ فعال سیاسی.
نام در پژوهش شروین وکیلی آمده است؛ نام خانوادگی مستقل در منبع بررسیشده ذکر نشده است.
در پژوهش شروین وکیلی از ثریا متمایز است؛ در تطبیق این نام میان منابع اختلاف وجود دارد.
نام ثبتشده خواهر نیما در معرفی آرامگاه؛ تطبیق ثریا با بهجتالزمان بر پایه پژوهش شروین وکیلی.



