
جلالالدین محمد بلخی (مولانا)
۸ مهر ۵۸۶ — ۲۷ آذر ۶۵۲
رفتی، اما روشنای خاطرهات در جانِ روزها ماندگار است.
زادگاه: بلخ، خراسان تاریخی؛ روایت دیگر: وخش در تاجیکستان کنونی (شرح منابع در زندگینامه) · محل درگذشت: قونیه، آناتولی؛ ترکیه کنونی
آدرس آرامگاه: موزه مولانا، محله عزیزیه، خیابان موزهآلانی، پلاک ۱، قونیه · آرامگاه مولانا، موزه مولانا، قونیه، ترکیه
بازنمایی هنری مولانا، نگاره سده شانزدهم؛ جامعالسیر محمد طاهر، کتابخانه توپقاپی، H.1230، برگ 121a. مالکیت عمومی؛ تصویر پس از دوران زندگی او.
بیوگرافی
مولانا جلالالدین محمد بلخی
شاعر فارسیزبان، عارف مسلمان و صاحب مثنوی معنوی و دیوان شمس
نام مولانا با شعرهایی پیوند خورده که از جدایی، اشتیاق، شناخت خویشتن و جستوجوی حقیقت سخن میگویند. جلالالدین محمد، مشهور به مولانا، مولوی و رومی، در سده هفتم هجری زندگی میکرد. زبان اصلی آثارش فارسی است و بخش عمده عمر ادبی و آموزشی او در قونیه گذشت. آواز نی در آغاز مثنوی، برای بسیاری از خوانندگان نخستین دریچه ورود به جهان اوست؛ جهانی که در آن تجربههای روزمره، قصههای آشنا و پرسشهای بزرگ انسانی کنار یکدیگر قرار میگیرند.
بشنو این نی چون شکایت میکند
از جداییها حکایت میکند
هر کسی کو دور ماند از اصل خویش
باز جوید روزگار وصل خویش
کودکی در خراسان و سالهای کوچ
در شرححالهای مشهور، تولد او ۳۰ سپتامبر ۱۲۰۷ میلادی، برابر با ۶ ربیعالاول ۶۰۴ هجری قمری، در بلخ آمده است. پدرش بهاءالدین محمد ولد، ملقب به سلطانالعلما، واعظ و دانشمندی از محیط علمی خراسان بود و مادرش مؤمنه خاتون نام داشت. پژوهش فرانکلین لوئیس، با توجه به اقامت پدر در وخش هنگام تولد مولانا، وخش در تاجیکستان کنونی را زادگاه محتمل او میداند. بنابراین نسبت بلخی، خاستگاه خانوادگی و اختلاف درباره محل دقیق تولد را باید از هم بازشناخت.
خانواده در سالهای کودکی و نوجوانی او از شرق جهان فارسیزبان به سوی آناتولی رفتند. سمرقند و سپس لارنده، کرمان امروزی در ترکیه، در روایت این سفر جای دارند. تاریخ و علت دقیق همه مراحل کوچ در منابع یکسان نیست. این جابهجایی طولانی، مولانا را از خراسان به محیط تازهای رساند که در آن زبان فارسی همچنان در آموزش و ادبیات جایگاه مهمی داشت. دیدار کودکی او با عطار از روایتهای مشهور تذکرهای است و در این یادبود بهعنوان واقعه قطعی گزارش نمیشود.
آموختن و تدریس
آموزش نخستین مولانا در محیط علمی پدر شکل گرفت. پس از درگذشت بهاءولد در ۱۲۳۱ میلادی، تدریس را ادامه داد و نزد برهانالدین محقق ترمذی در تعلیم عرفانی پیش رفت. منابع از تحصیل او در حلب و دمشق و آشنایی با علوم دینی و زبان و ادب عربی نیز یاد میکنند. او پیش از شهرت گسترده به شاعری، مدرس و صاحب مجلس درس بود.
دیدار شمس و دگرگونی مسیر زندگی
دیدار شمس تبریزی در قونیه در سال ۱۲۴۴ میلادی، از مهمترین رویدادهای زندگی مولاناست. این همراهی در روایتهای ادبی و در سرودههای او جایگاهی محوری دارد. نام شمس در دیوان غزلیات مولانا چنان حضور پررنگی دارد که مجموعه به دیوان شمس یا کلیات شمس شناخته میشود؛ با این حال شاعر این مجموعه خود مولاناست.
دوری و ناپدیدشدن شمس، جستوجو و اندوهی عمیق در روایت زندگی مولانا برجای گذاشت. درباره سرنوشت شمس گزارشهای متفاوتی وجود دارد؛ ازاینرو نسبتدادن قتل او به اشخاص معین، در این صفحه بهعنوان حقیقت قطعی پذیرفته نشده است. آنچه در کارنامه مولانا آشکار است، پیوند این مصاحبت با گسترش شعر غنایی او و زبان پرشور غزلهایی است که عشق، دوری و طلب را بیان میکنند.
از همراهان قونیه تا شکلگیری مثنوی
پس از شمس، صلاحالدین زرکوب و سپس حسامالدین چلبی در حلقه نزدیکان مولانا جایگاه یافتند. حسامالدین در پدیدآمدن و ثبت مثنوی نقشی اساسی داشت؛ مولانا شعر میگفت و او آن را مینوشت و بازمیخواند. این همراهی، بخش مهمی از فعالیت ادبی سالهای پایانی مولانا را شکل داد. در منابع پژوهشی، زمان آغاز سرایش مثنوی با تفاوتهایی در سالهای میانی و پایانی دهه ۱۲۵۰ و آغاز دهه ۱۲۶۰ گزارش شده است؛ بنابراین در این صفحه سال آغاز آن قطعی تعیین نشده است.
مثنوی معنوی و شیوه روایت
مثنوی معنوی در شش دفتر، اثری آموزشی و عرفانی به زبان فارسی است. قصه، گفتوگو، تمثیل و تفسیر در آن به هم میپیوندند. روایت گاه از یک داستان به داستان دیگر میرود، سپس به موضوع نخست بازمیگردد و خواننده را به اندیشیدن درباره رفتار و نگاه خود دعوت میکند. همین جابهجایی میان روایت و خطاب مستقیم، از ویژگیهای مهم ساختمان مثنوی است.
جاوید مجددی در دانشنامه ایرانیکا، مثنوی و فیه ما فیه را از مهمترین منابع شناخت تعالیم مولانا معرفی میکند. فیه ما فیه، نوشتهای برخاسته از یادداشتهای مجلسهای گفتار اوست؛ بنابراین برای نزدیکشدن به فضای آموزش او، در کنار شعر اهمیت دارد. مجالس سبعه و مکتوبات نیز از دیگر آثار منثور مرتبط با کارنامه او هستند. نامهها، تصویری از ارتباط مولانا با افراد و مسائل زندگی اجتماعی روزگارش به دست میدهند.
اندیشه و تأثیر ادبی
خواندن شعر مولانا در بستر عرفان اسلامی و آشنایی او با قرآن، به فهم دقیقتر زبان و تمثیلهایش کمک میکند. ویلیام چیتیک در ایرانیکا بر پیوند آموزشهای او با توحید و سنت اسلامی تأکید میکند. عشق در این چارچوب، با شناخت، تربیت درونی و عبور از خودمحوری همراه است. اندیشه او با میراث شاعرانی چون سنایی و عطار نیز گفتوگو دارد و در زبان تصویری و موسیقی شعر صورتی متمایز پیدا میکند.
مولانا از توان روایت، وزن و تکرار، تصویرپردازی و تغییر لحن برای رساندن معنا استفاده میکند. دیوان شمس بیشتر میدان شور غنایی است و مثنوی، عرصه گسترده داستان و آموزش. خواندن این دو اثر در کنار هم، وجوه متفاوت هنر او را نشان میدهد. برای شناخت او، مراجعه به متن کامل شعر و موقعیت هر بیت از تکیه بر جملههای بیمنبعی که در شبکههای اجتماعی به نامش منتشر میشوند، دقیقتر است.
خانواده و تداوم میراث
گوهر خاتون و کِرا خاتون، دو همسر مولانا در منابع شرححالاند. سلطان ولد، علاءالدین محمد، امیر مظفرالدین عالم چلبی و ملکه خاتون از فرزندان او معرفی شدهاند. نامهای خانوادگی و صورتهای دیگر ضبط آنها در بخش خانواده آمده است.
سلطان ولد، فرزند شاعر و نویسنده مولانا، در حفظ و انتقال روایت زندگی پدر نقشی مهم داشت. آثار او، از جمله ولدنامه، از منابع نزدیک به روزگار مولانا محسوب میشوند. سامانیافتن طریقت مولویه پس از وفات مولانا نیز با کوشش سلطان ولد و جانشینان او پیوند دارد. از این منظر، میراث مولانا هم در کتابها ادامه یافت و هم در سنت آموزشی و هنریای که نسلهای بعد گسترش دادند.
واپسین سالها و آرامگاه
سالهای پایانی مولانا با ادامه سرایش و تعلیم در قونیه گذشت. او در ۱۷ دسامبر ۱۲۷۳ میلادی، برابر با ۵ جمادیالثانی ۶۷۲ هجری قمری، در همین شهر درگذشت و کنار پدرش به خاک سپرده شد. در سنت مولوی، سالگرد این درگذشت به شب عُرس شناخته میشود؛ نامی که با تعبیر وصال در نگاه عرفانی او به مرگ ارتباط دارد.
آرامگاه او اکنون در مجموعه موزه مولانا، در محله عزیزیه قونیه قرار دارد. گنبد سبز این مجموعه از نشانههای شناختهشده آن است. نسخههای خطی، اشیای مجموعه و معماری آرامگاه، بخشی از تاریخ استقبال از مولانا را نشان میدهند. نگارههای این صفحه نیز بازنمایی هنریِ دورههای پس از زندگی او هستند؛ صدای بخش شنیداری، خوانش امروزی شعر است و فیلمها، آرامگاه و موزه را نشان میدهند.
خواندهشدن در نسلها و زبانهای دیگر
آثار مولانا در بیرون از حوزه فارسیزبان نیز ترجمه و خوانده شدهاند. بزرگداشت هشتصدمین سال تولد او در ۲۰۰۷، با برنامههای فرهنگی بینالمللی همراه بود؛ کتابخانه کنگره آمریکا و موزه متروپولیتن از جمله نهادهایی بودند که برای این مناسبت برنامه برگزار کردند. نسخه مصور مثنوی در مجموعه متروپولیتن، با تاریخ ۸۹۴ هجری قمری، نمونهای از تداوم کتابت و خواندن اثر او در سدههای بعد است.
یادداشت درباره اختلاف منابع و تاریخها
زادگاه: دانشنامه اسلام ترکیه و بسیاری از شرححالها بلخ را آوردهاند؛ فرانکلین لوئیس در پژوهش تاریخی خود، با توجه به محل اقامت بهاءولد، وخش را محتمل میداند. تولد: صورت رایج منابع ۶ ربیعالاول ۶۰۴ / ۳۰ سپتامبر ۱۲۰۷ است. دانشنامه اسلام به فرضیه تولد در ۵۸۰ قمری / ۱۱۸۴ میلادی نیز اشاره میکند که بر تفسیر یک شعر استوار بوده و هلموت ریتر آن را نپذیرفته است. در این صفحه تاریخ مشهور ۱۲۰۷ مبناست. کوچ و آغاز مثنوی: ترتیب بعضی سفرها و سال دقیق شروع مثنوی در شرححالها یکسان نیست؛ از قطعیکردن این جزئیات خودداری شده است. تاریخهای میلادی مطابق صورت رایج منابع نقل شدهاند.
منابع زندگینامه و فیلدهای تکمیلی
اعتبار رسانهها
نگاره اصلی، هنرمند ناشناس، مالکیت عمومی؛ تصویر هنری با تاریخ دقیق نامعلوم
جزئیات نگاره سده شانزدهم از جامعالسیر محمد طاهر، کتابخانه توپقاپی، H.1230، برگ 121a؛ مالکیت عمومی.
کاور و نمای فضای آرامگاه، Murat Özsoy 1958، CC BY-SA 4.0؛ مجوز؛ نسخه کوچکتر تصویر اصلی.
نمای سقف و تزئینات موزه، Murat Özsoy 1958، CC BY-SA 4.0؛ نسخه کوچکتر تصویر اصلی.
گزیده ۹۰ ثانیهای سرآغاز مثنوی، خوانش محمدرضا مومن نژاد، منبع گنجور؛ شرایط بازاستفاده با ذکر گوینده و منبع؛ کوتاهشده از اجرای کامل.
فیلم موزه مولانا، Sam، ۲۰۲۲، ویکیمدیا، CC BY 3.0؛ مجوز؛ دو گزیده جداگانه، کوتاه و کمحجم شدهاند.
موسیقی پسزمینه: پرلود شماره ۴ شوپن، اجرای Porticodoro–SmartCGArt، CC BY 3.0.
توضیح نمایش تاریخها در تقویم سایت
دو فیلد اصلی با صورت مشهورِ منابع، ۳۰ سپتامبر ۱۲۰۷ و ۱۷ دسامبر ۱۲۷۳، ثبت شدهاند؛ تقویم سایت آنها را بهترتیب ۸ مهر ۵۸۶ و ۲۷ آذر ۶۵۲ نمایش میدهد. در برخی نوشتههای فارسی، ۲۶ آذر نیز آمده است. درباره تاریخهای قرون میانه، تفاوت تقویم ژولی و گریگوری نیز باید در نظر گرفته شود؛ کانال رسمی گنجور این تفاوت را درباره شب عرس توضیح داده است. بنابراین صورت میلادیِ مبنا و روایت قمری در زندگینامه حفظ شدهاند.
شجرهنامه
پدر مولانا، ملقب به سلطانالعلما؛ واعظ و صاحب معارف. منابع: دانشنامه اسلام ترکیه و ایرانیکا.
مادر مولانا؛ نام او در شرححال دانشنامه اسلام ترکیه آمده است.
همسر نخست مولانا؛ دختر شرفالدین لالای سمرقندی و مادر سلطان ولد و علاءالدین محمد. منبع: دانشنامه اسلام ترکیه.
همسر مولانا پس از درگذشت گوهر خاتون؛ مادر امیر مظفرالدین عالم چلبی و ملکه خاتون. منبع: دانشنامه اسلام ترکیه.
بهاءالدین محمد سلطان ولد؛ شاعر و نویسنده، صاحب ولدنامه و از تداومدهندگان میراث مولوی. منبع: ایرانیکا، Baha al-Din Soltan Walad.
فرزند مولانا و گوهر خاتون. منبع: دانشنامه اسلام ترکیه.
فرزند مولانا و کِرا خاتون. منبع: دانشنامه اسلام ترکیه.
دختر مولانا و کِرا خاتون. منبع: دانشنامه اسلام ترکیه.
اطلاعات بیشتر
- تاریخ تولد در منابع
- ۳۰ سپتامبر ۱۲۰۷ میلادی / ۶ ربیعالاول ۶۰۴ قمری؛ اختلاف روایت در زندگینامه.
- تاریخ درگذشت
- ۱۷ دسامبر ۱۲۷۳ میلادی / ۵ جمادیالثانی ۶۷۲ قمری، قونیه.
- نامهای شناختهشده
- مولانا، مولوی، جلالالدین بلخی و رومی
- حوزه فعالیت
- شعر فارسی، عرفان اسلامی و تعلیم
- مثنوی معنوی
- شش دفتر شعر روایی و تعلیمی به زبان فارسی
- دیوان شمس
- غزلها و رباعیات مولانا؛ نام مجموعه یادآور شمس تبریزی است.
- فیه ما فیه
- گفتارهای مولانا که به کوشش شاگردان گردآوری شدهاند.
- مجالس سبعه
- هفت مجلس وعظ و تعلیم
- مکتوبات
- نامههای مولانا؛ بخشی از میراث منثور او
- استاد عرفانی
- برهانالدین محقق ترمذی
- دیدار با شمس
- قونیه، سال ۱۲۴۴ میلادی
- همراه شکلگیری مثنوی
- حسامالدین چلبی؛ ثبت و بازخوانی سرودهها
- مرکز زندگی ادبی
- قونیه در آناتولی، ترکیه کنونی
- زبان اصلی آثار
- فارسی؛ پیوندخورده با فرهنگ و ادبیات خراسان تاریخی
- بزرگداشت جهانی
- هشتصدمین سال تولد در ۲۰۰۷؛ برنامههای کتابخانه کنگره و موزه متروپولیتن




