Daima hatırlanacak

محمدعلی کشاورز
15 Nisan 1930—14 Haziran 2020
Doğum yeri: اصفهان، ایران, Vefat yeri: تهران، ایران
Mezar yeri adresi: بهشت زهرا، قطعهٔ هنرمندان, تهران، ایران
Dostların kavuştuğu gün anılsın;
o günler anılsın, hep anılsın.
زندگینامهٔ محمدعلی کشاورز
بازیگری برای من فرصتی بود تا زندگیهای گوناگون را تجربه کنم؛ از صحنهٔ تئاتر تا قابهایی که برای چند نسل از مردم خاطره شدند.
این متن، روایت اولشخصِ بازنویسیشده توسط تحریریه بر پایهٔ منابع است؛ نقلقول مستقیم یا نوشتهٔ خود محمدعلی کشاورز نیست.
راه من به بازیگری از انتخابی جدی میان دو مسیر گذشت. پس از گرفتن دیپلم و آمدن به تهران، در آزمون پزشکی پذیرفته شدم، اما تجربهٔ سالن تشریح نشان داد که این حرفه با روحیهام سازگار نیست. به سوی هنری رفتم که میخواستم آن را بیاموزم و جدی دنبال کنم. هنرستان هنرپیشگی تهران و دانشکدهٔ هنرهای دراماتیک بخش مهمی از این آموزش بودند. بعدها نیز به جوانان توصیه کردم پیش از جستوجوی شهرت، دانش بازیگری و فرهنگ سرزمینشان را بشناسند؛ برای من، یادگیری از خودِ کار جدا نبود.
صحنهٔ تئاتر مدرسهٔ دیگری برایم شد. با «ویولنساز کرهمونا» و سپس نمایشهای گوناگون، فرصت کار در کنار هنرمندانی چون حمید سمندریان، علی نصیریان، عباس جوانمرد و دیگر همکاران را پیدا کردم. اجرای زنده و تمرینهای پیوسته، بخشی از مسیر حرفهای من بود. از نمایشنامههای ایرانی تا آثار نویسندگان جهان، نقشها تغییر میکردند و تجربهها بیشتر میشدند. پشت نامهایی که بعدها تماشاگران در سینما و تلویزیون شناختند، سالهایی از کار جمعی و تجربه روی صحنه قرار داشت.
ورودم به سینما با «شب قوزی» فرخ غفاری بود. پس از آن با فیلمسازانی مانند ابراهیم گلستان، بهرام بیضایی، ناصر تقوایی، داریوش مهرجویی، علی حاتمی و عباس کیارستمی همکاری کردم. این کارنامه به یک جنس فیلم محدود نماند؛ از «خشت و آینه» و «رگبار» تا «مادر»، «دلشدگان» و «زیر درختان زیتون». همکاری با هر گروه، موقعیت تازهای برای روبهروشدن با شیوهای دیگر از روایت و بازیگری فراهم میکرد. برای بازی در «مادر» نامزد سیمرغ بلورین شدم، اما پیوند با تماشاگران جایگاه ویژهای در خاطراتم داشت.
در تلویزیون، نقشهایی با چهره و لحن متفاوت بازی کردم: خوابگزار اعظم در «افسانهٔ سلطان و شبان»، شعبان استخوانی در «هزاردستان»، خواجه قشیری در «سربداران» و اسداللهخان در «پدرسالار». همین تفاوتها بخش مهمی از زندگی کاری من بود. در گفتوگویی از محبت جوان انگورفروشی یاد کردم که خوشهای انگور هدیه داد؛ آن یادگار ساده را از بزرگترین جایزههای زندگیام دانستم. برای من، دیدهشدن زحمت یک بازیگر در نگاه مردم معنایی داشت که به تندیس و مراسم محدود نمیشد.
در سالهای پایانی، کتاب همچنان همدمم بود. در گفتوگوی نزدیک نودسالگی، از مطالعه، دلتنگی برای همکاران ازدسترفته و آرزوی شادی و سلامت مردم سخن گفتم. نکتهٔ جالب این بود که همان روزها گفته بودم «پدرسالار» را برای نخستین بار دیدهام. بخشی از اسناد و یادگاریهای کارم نیز به موزهٔ سینما سپرده شد؛ از کارت تحصیلی هنرستان و نامهٔ حمید سمندریان تا قراردادهای آثار و آگهی مربوط به شخصیت شعبان استخوانی در «هزاردستان». این یادگارها، در کنار فیلمها و نمایشها، ردّ یک عمر کار را نگه میدارند.
منابع زندگینامه:
آیفیلم، معرفی هنرمند و کارنامه: https://fa2.ifilmtv.ir/Artist/Content/2480
هنرآنلاین، بازنشر گفتوگوی تاریخ شفاهی موزهٔ سینما: https://www.honaronline.ir/fa/tiny/news-160664
گفتوگوی نودسالگی، بازنشر گزارش روزنامهٔ ایران: https://www.sarpoosh.com/art-cinema/actors-director/actors-director990103002.html
دویچهوله، مرور زندگی و نقشها: https://amp.dw.com/fa-ir/دفتر-زندگی-محمدعلی-کشاورز-بسته-شد/a-53802486
هنرآنلاین، یادگاریهای اهداشده به موزهٔ سینما: https://www.honaronline.ir/fa/tiny/news-147192
مرور کارنامهٔ تئاتر، نوشتهٔ روحالله جعفری در خبرگزاری مهر، بازنشر: https://www.sarkhat.com/fa/news/144858194/
جشن دنیای تصویر؛ علیرضا جلیلیفر / خبرگزاری فارس؛ Wikimedia Commons، CC BY 4.0
کارنامه و یادگارها
- آثار شاخص سینما
- شب قوزی؛ خشت و آینه؛ رگبار؛ کمالالملک؛ مادر؛ دلشدگان؛ زیر درختان زیتون؛ روز واقعه. منبع: https://fa2.ifilmtv.ir/Artist/Content/2480 و https://www.honaronline.ir/fa/tiny/news-149138
- نقشهای ماندگار تلویزیونی
- اسداللهخان در پدرسالار؛ شعبان استخوانی در هزاردستان؛ خوابگزار اعظم در افسانهٔ سلطان و شبان؛ خواجه قشیری در سربداران. منبع: https://www.sarpoosh.com/art-cinema/actors-director/actors-director990301989.html
- فعالیتها و مهارتها
- بازیگری تئاتر، سینما و تلویزیون؛ اجرای زندهٔ نمایشهای تلویزیونی و کارگردانی هنری بخشهایی از خانهٔ قمرخانم. منبع: https://fa2.ifilmtv.ir/Artist/Content/2480
- تحصیلات و آموزش
- هنرستان هنرپیشگی تهران و دانشکدهٔ هنرهای دراماتیک؛ آموزش تئاتر و بازیگری. پذیرش پزشکی و انصراف از آن را در تاریخ شفاهی روایت کرده است. منابع: https://fa2.ifilmtv.ir/Artist/Content/2480 و https://www.honaronline.ir/fa/tiny/news-160664
- دستاوردها
- نامزدی سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد برای «مادر»؛ نشان درجهٔ یک فرهنگ و هنر. منبع: https://fa2.ifilmtv.ir/Artist/Content/2480
- علایق و آرزوها
- مطالعه از علایق مستند او بود؛ در گفتوگوی نودسالگی، شادی و سلامت مردم و رسیدن آنان به خواستههایشان را آرزو کرد. منبع: https://www.sarpoosh.com/art-cinema/actors-director/actors-director990103002.html
- مکانهای مرتبط
- اصفهان: کودکی و آشنایی اولیه با نمایش؛ تهران: آموزش و فعالیت حرفهای؛ فرهنگسرای اشراق: مراسم تجلیل؛ موزهٔ سینما: نگهداری بخشی از اسناد هنری. منابع: https://www.jadidonline.com/node/888 و https://www.honaronline.ir/fa/tiny/news-147192
- یادگارها و میراث
- نقشهای متنوع در حافظهٔ چند نسل و کارنامهای میان تئاتر، سینمای مؤلف و تلویزیون؛ اسناد و قراردادهایش به موزهٔ سینما اهدا شد. منابع: https://amp.dw.com/fa-ir/دفتر-زندگی-محمدعلی-کشاورز-بسته-شد/a-53802486 و https://www.honaronline.ir/fa/tiny/news-147192
- نقطهٔ عطف و نگاه به بازیگری
- انتخاب بازیگری پس از کنارگذاشتن پزشکی و سپس ورود به سینما با «شب قوزی»؛ در تاریخ شفاهی بر آموختن دانش حرفه و مطالعهٔ فرهنگ ایران تأکید کرده است. منبع: https://www.honaronline.ir/fa/tiny/news-160664
- منابع تصاویر و موسیقی
- تصاویر تاریخی و مطبوعاتی از Wikimedia Commons، پروندهٔ Mohammad-Ali Keshavarz؛ پرتره: حامد ملکپور / تسنیم، CC BY 4.0؛ جشن: علیرضا جلیلیفر / فارس، CC BY 4.0. https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mohammad-Ali_Keshavarz موسیقی: پرلود ۴ شوپن، Porticodoro / SmartCGArt، CC BY 3.0؛ انتخاب تحریریه.
Aile soy ağacı
دختر محمدعلی کشاورز؛ نام و نسبت در مصاحبهها و گزارشهای عمومی آمده است. برای جلوگیری از تکرار عکسهای نادرست منتسب به دختر او، تصویر افزوده نشده است. منبع: https://www.manzoom.ir/instagram/nm5374628/محمدعلی-کشاورز و https://asrkhabar.com/fa/news/46680/
