محمدجواد محبت
4 Ocak 1944 — 14 Mart 2023

Doğum yeri: کرمانشاه، ایران
Vefat yeri: بیمارستان قلب امام علی (ع)، کرمانشاه، ایران
Mezar yeri adresi: آرامستان باغ فردوس، قطعهٔ هنرمندان، کرمانشاه، ایران
Gözlerden uzak olsan da hatıranın ışığı günlerin ruhunda yaşamaya devam ediyor.
پرترهٔ محمدجواد محبت | تسنیم
Biyografi
محمدجواد محبت؛ از آموزگاری در قصرشیرین تا ماندگاری «دو کاج»
محمدجواد محبت، شاعر و آموزگار ایرانی، در سال ۱۳۲۲ در کرمانشاه به دنیا آمد و در اسفند ۱۴۰۱ در همان شهر درگذشت. نام او برای بسیاری از ایرانیان با شعر «دو کاج» و خاطرهٔ کتاب فارسی دبستان پیوند خورده است؛ اما کارنامهاش از شعر کودک و نوجوان تا غزل، شعر نو، سرودههای اجتماعی و شعر آیینی گسترده بود. او تجربهٔ معلمی را با زبان شعر همراه کرد و آثاری نوشت که هم در محافل ادبی خوانده شدند و هم به کلاس درس راه یافتند.
کودکی، تحصیل و نخستین تجربههای شعر
محبت کودکی و تحصیل را در کرمانشاه گذراند. در مدخل زندگینامهٔ او در ویکی حسین، با ارجاع به «دانشنامهٔ شعر عاشورایی»، نام پدرش مصطفی و مدرک تحصیلیاش دیپلم دانشسرای مقدماتی ثبت شده است. پس از پایان تحصیل، به آموزش و پرورش پیوست و در روستاهای قصرشیرین آموزگار شد. این بخش از زندگی او، آغاز پیوند مداومش با کودکان، نوجوانان و آموزش بود.
شعرگفتن را از نوجوانی آغاز کرد. در نخستین دورهٔ فعالیتش، شعرهای طنز و فکاهی برای «توفیق» مینوشت و سپس به قالبها و موضوعات دیگر پرداخت. این مسیر نشان میدهد شاعری که بعدها با شعرهای آموزشی و آیینی شناخته شد، تجربهٔ انتشار در مطبوعات طنز را نیز در کارنامه داشت.
از مطبوعات تا محافل ادبی کرمانشاه
در گزارش زندگی و آثار او در تسنیم، انتشار شعرهایش در فاصلهٔ سالهای ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۴ در نشریاتی چون «خوشه»، «روشنفکر»، «توفیق»، «تهران مصور» و «مشیر» ثبت شده است. محبت در نقد شعر و قصهنویسی نیز فعالیت داشت و با انجمنهای ادبی کرمانشاه، از جمله رشید یاسمی و شعر جوان، همکاری میکرد. این حضور، فرصت ارتباط او با نسلهای مختلف اهل شعر را فراهم میکرد.
در گفتوگوی «در جستجوی اشعار گمشده»، خود او از سرودههای انتقادی و سیاسی پیش از انقلاب و بازداشتش در قصرشیرین به سبب برخی از آنها سخن گفته است. این روایت، بخشی از تجربهٔ زیستهٔ شاعر را روشن میکند و در کنار شعرهای عاطفی و مذهبی، به شناخت وجه اجتماعی کار او کمک میکند.
ورود به کتابهای درسی؛ نقطهٔ عطف شهرت عمومی
گزارش روابط عمومی شبکهٔ مستند، آغاز همکاری محبت با گروه مؤلفان کتابهای درسی را سال ۱۳۶۲ و ورود «دو کاج» به کتاب درسی را سال ۱۳۶۳ نوشته است. شعرهای او به چند پایهٔ دبستان رسیدند. «نماز»، «فصلها»، «آشنای همیشه خوب» و «کاجستان» از دیگر عنوانهای مرتبط با حضور او در آموزش رسمیاند. راهیافتن این آثار به کتابهای مدرسه، شعر او را با زندگی روزمرهٔ شمار زیادی از دانشآموزان همراه کرد.
غلامعلی حداد عادل در مراسم یادبود محبت توضیح داده است که داستان «دو کاج» پیشتر به نثر در کتابهای درسی آمده بود. او از محبت خواست داستان را منظوم کند و سپس همراه نصرالله مردانی دربارهٔ متن شعر با او گفتوگو کرد. در همان روایت تأکید شده که اصل شعر از محبت است. این خاطره، پشت صحنهٔ شکلگیری یکی از شناختهشدهترین سرودههای آموزشی او را نشان میدهد.
دو روایت از یک داستان: «دو کاج» و «کاجستان»
«کاجستان» تنها نام تازهای برای همان متن قدیمی نیست. فضلالله خدادادی و سیدعلی قاسمزاده در مقالهای در «پژوهشنامهٔ نقد ادبی و بلاغت»، دو روایت را از نظر ساختار و پایانبندی مقایسه کردهاند. در روایت قدیمی، کاج همسایه درخت آسیبدیده را پس میزند؛ در روایت تازه، به او فرصت و پناه میدهد. تغییر رفتار همسایه، سرنوشت داستان و شیوهٔ بیان پیام اخلاقی آن را نیز عوض میکند. این تفاوت از نکات جالب کارنامهٔ محبت است: یک موقعیت روایی آشنا، در بازنویسی بعدی به تأکید روشنتری بر یاری و همدلی میرسد.
کارنامهای فراتر از شعرهای مدرسه
در میان آثار محبت، «فصلی از یادها» با خاطره و موضوعات اجتماعی پیوند دارد. «خاطرات سبز» برای نوجوانان منتشر شده و کتابهایی مانند «خانهٔ هل اتی»، «گریهٔ دل ناصبوران» و «موج عطرهای بهشتی» به ترتیب با مضامین علوی، عاشورایی و نبوی ارتباط دارند. «از مرزهای فریاد»، «قلب را فرصت حضور دهید»، «اشک لطف میکند»، «نردبان آسمان»، «از سالهای دور و نزدیک» و «نت آواز قناریها» نیز در فهرست آثار او آمدهاند.
عبدالعلی دستغیب، در ارزیابی نقلشده در تسنیم، محبت را شاعری معناگرا توصیف کرده و به توانایی او در قالبهای کهن و شیوههای نو اشاره کرده است. بنابراین، برای شناخت شعر او باید هم سرودههای ساده و روایتمحورِ آموزشی را دید و هم تجربههای غنایی، اجتماعی و آیینیاش را. شهرت فراگیر «دو کاج» تنها یکی از راههای ورود به این کارنامه است.
بازگشت به شعرهای پراکنده و نگاه شاعر به آثارش
محبت در گفتوگوی «در جستجوی اشعار گمشده» شرح داده که برای گردآوری شعرهای قدیم و جدیدش، نشریهها و منابع گذشته را دوباره جستوجو کرده است. او میگفت تاریخ سرایش و محل چاپ شعرها را نیز ثبت کرده تا مسیر زمانی آثار روشن بماند. در همان مصاحبه، «نت آواز قناریها» در آستانهٔ انتشار معرفی شده است. تعداد کتابهایی که در آن گفتوگو ذکر میشود مربوط به همان مقطع است و نباید آن را شمار نهایی همهٔ آثار او دانست.
جایگاه ادبی، خانواده و روایت نزدیکان
نام محبت در میان شاعرانی آمده که جایزهٔ شعر فروغ به آنان اختصاص یافته است. دربارهٔ پذیرفتن جایزه، روایتها یکسان نیستند: برخی گزارشها او را دریافتکننده معرفی میکنند، اما سیدمسعود علویتبار در مراسم یادبود گفته است که او از دریافت آن خودداری کرد. از این رو، تعبیر «اختصاص جایزهٔ شعر فروغ» دقیقتر از بیان قطعی دربارهٔ دریافت آن است.
علیرضا حکمتی در یادداشت «شاعر خاطرهساز»، بر پایهٔ سالهای آشنایی خود با محبت، از دیدارهای ادبی در خانهٔ او، شیوهٔ ویژهٔ شعرخوانیاش، برخورد صمیمی با کودکان و راهنمایی شاعران جوان یاد میکند. او همچنین نام دختر شاعر، مشکات، را آورده و از همراهی او با پدرش در سالهای پایانی نوشته است. این روایت، تصویری از نقش خانوادگی و آموزشی محبت به دست میدهد، بیآنکه زندگی خصوصی بستگانش موضوع گمانهزنی قرار گیرد.
توصیفهای شخصیتی نیز باید به گویندگانشان نسبت داده شوند. مصطفی محدثی خراسانی در مراسم یادبود، از تواضع، صبوری، بخشندگی و نقدپذیری محبت سخن گفته است. اینها شهادت یک همکار و آشنا دربارهٔ رفتار اوست، نه نتیجهگیری از ظاهر، عکس یا شهرت شاعر.
سالهای پایانی و آثاری که پس از او نیز خوانده شدند
فعالیت ادبی محبت تا سالهای پایانی ادامه داشت. گزارش رسمی مؤسسهٔ فرهنگی اکو در سال ۱۴۰۰، «با چشمهای شرقی» را در میان مجموعههای تازهٔ شاعران فارسیزبان معرفی کرده است. این کتاب از آثار منتشرشدهٔ دورهٔ پایانی زندگی اوست و نشان میدهد در کنار بازخوانی شعرهای قدیمی، دفتر تازهای نیز به کارنامهاش افزوده میشد.
پس از درگذشت او، انتشار آثارش ادامه یافت. هنرآنلاین در خبر برنامهٔ رونمایی کتابهای کانون در مهر ۱۴۰۴، «دنیای خوب ما» را مجموعهای از سرودههای محبت با تصویرگری فهیمه صالحی برای کودکان بالای ۹ سال معرفی کرد. حضور چنین اثری در فهرست تازههای نشر کودک، ادامهٔ ارتباط شعر او با مخاطبانی است که خود شاعر بخش مهمی از زندگی حرفهایاش را به آموزش آنان اختصاص داده بود.
درگذشت، اختلاف گزارشهای خبری و آرامگاه
خبر همانروز ایرنا، در بازنشر سرپوش و به نقل از مظفر تیموری، معاون فرهنگی و رسانهای اداره کل ارشاد، درگذشت محبت در بیمارستان قلب امام علی کرمانشاه را در ۲۳ اسفند ۱۴۰۱ اعلام کرده است. گزارش مستقیم تسنیم از مراسم خاکسپاری نیز همین تاریخ را ثبت میکند؛ ۲۳ اسفند مبنای مشخصات این صفحه است.
در خبرهای دیگر اختلافی دیده میشود: مطلب اولیهٔ تسنیم دربارهٔ آثار شاعر از شب ۲۲ اسفند نام برده و گزارش تشییع ایسنا، در بازنشر سرخط، تاریخ ۲۴ اسفند را نوشته است. این اختلاف باید همراه با منابع حفظ شود. پیکر محمدجواد محبت در ۲۶ اسفند ۱۴۰۱، با حضور خانواده، دوستداران و اهل فرهنگ، در قطعهٔ هنرمندان آرامستان باغ فردوس کرمانشاه به خاک سپرده شد.
میراث و چند نکتهٔ کمتر گفتهشده
میراث محبت هم در کتابها باقی مانده و هم در تجربهٔ خواندن و ازبرکردن شعر در مدرسه. برای بسیاری از مخاطبان، نخستین آشنایی با نام او پیش از آشنایی با محافل ادبی شکل گرفت. مستند «معلم مهر»، به کارگردانی مهدی ملکزاده و تهیهکنندگی رضا خوشدلراد، نیز به زندگی و کارنامهٔ این شاعر و معلم پرداخته است. پیوند آموزش، روایت و شعر، یکی از روشنترین مسیرهای اثرگذاری او بر فرهنگ عمومی است.
در آغاز راه، شعر طنز و فکاهی منتشر میکرد؛ این بخش از فعالیتش کمتر از شعرهای مدرسه شناخته شده است.
سیدمسعود علویتبار، نخستین اثر منتشرشدهٔ او را شعری در سال ۱۳۳۵ و در سیزدهسالگی، در نشریهٔ «مشیر»، معرفی کرده است.
«دو کاج» از داستانی منثور به شعر درآمد؛ روایت حداد عادل، همکاری و گفتوگوی پیرامون ویرایش آن را ثبت کرده است.
«دو کاج» و «کاجستان» پایان یکسان ندارند؛ این تفاوت موضوع یک مقالهٔ پژوهشی مستقل شده است.
او برای گردآوری بخشی از آثارش، به آرشیو مطبوعات گذشته بازگشت و تاریخ و محل چاپ شعرها را ثبت کرد.
کارنامهٔ آموزشی او به «دو کاج» محدود نیست و چند شعر دیگرش نیز در کتابهای مدرسه آمدهاند.
انتشار «با چشمهای شرقی» در ۱۴۰۰ و معرفی «دنیای خوب ما» پس از درگذشت، دو شاهد از ادامهٔ حیات ادبی آثار او هستند.
منابع زندگینامه
ویکی حسین؛ مدخل محمدجواد محبت، با ارجاع به دانشنامهٔ شعر عاشورایی، جلد ۲، صفحات ۱۳۸۹–۱۳۹۰
خدادادی و قاسمزاده؛ مقایسهٔ دو کاج و کاجستان، پژوهشنامهٔ نقد ادبی و بلاغت، تابستان ۱۴۰۱، ص ۱۹–۳۵
باشگاه خبرنگاران جوان؛ سیری در سپهر شاعرانهٔ محمدجواد محبت و فهرست آثار
تسنیم؛ شاعر خاطرهساز، یادداشت علیرضا حکمتی، ۲۱ فروردین ۱۴۰۳
هنرآنلاین؛ معرفی دنیای خوب ما در برنامهٔ کتابهای تازهٔ کانون، مهر ۱۴۰۴
منابع اطلاعات فیلد سفارشی
آثار، مجموعههای نوجوانان و کتابهای آیینی: باشگاه خبرنگاران جوان
آثار درسی، جایزهٔ شعر فروغ و ویژگیهای شخصیتی با نام گویندگان: مراسم یادبود
اثر سالهای پایانی: مؤسسهٔ فرهنگی اکو؛ انتشار پس از درگذشت: هنرآنلاین
یادمان تصویری و ورود دو کاج به کتاب درسی: روابط عمومی شبکهٔ مستند، بازنشر پرسون
صدا، فیلم و مطالعهٔ آثار در منابع اصلی
Aile ağacı
مصطفی Babaپدر محمدجواد محبت؛ نام او در مدخل زندگینامهٔ شاعر در ویکی حسین، به نقل از دانشنامهٔ شعر عاشورایی، مصطفی ثبت شده است.
مشکات Kızدختر محمدجواد محبت. علیرضا حکمتی در یادداشت «شاعر خاطرهساز» در خبرگزاری تسنیم، منتشرشده در ۲۱ فروردین ۱۴۰۳، از همراهی او با پدرش در سالهای پایانی زندگی یاد کرده است.
Daha fazla bilgi
- زادسال
- ۱۳۲۲ خورشیدی
- مکانهای مرتبط
- کرمانشاه: زادگاه، محل تحصیل و زندگی ادبی؛ قصرشیرین: محل آموزگاری در روستاها.
- آموزگاری
- آموزگار آموزش و پرورش پس از دریافت دیپلم دانشسرای مقدماتی؛ تدریس در روستاهای قصرشیرین.
- دو کاج
- روایت منظوم در کتاب فارسی چهارم دبستان
- کاجستان
- بازنویسی داستان دو کاج در فارسی پنجم؛ با تغییر رفتار همسایه و پایان مبتنی بر یاری و همدلی.
- آثار آموزشی
- همکاری با مؤلفان کتابهای درسی از دههٔ ۱۳۶۰؛ از جمله دو کاج، نماز، فصلها، آشنای همیشه خوب و کاجستان.
- جایزهٔ شعر فروغ
- جایزهٔ شعر فروغ به او اختصاص یافت؛ در روایت سیدمسعود علویتبار، شاعر از دریافت آن خودداری کرده است.
- فصلی از یادها
- منظومهای با درونمایهٔ اجتماعی
- شعر نوجوان
- خاطرات سبز؛ مجموعه شعر نوجوانان. دنیای خوب ما نیز با تصویرگری فهیمه صالحی برای کودکان بالای ۹ سال معرفی شده است.
- آثار آیینی
- از خیمههای عاشورا، خانهٔ هل اتی، گریهٔ دل ناصبوران و موج عطرهای بهشتی؛ با مضامین دینی و آیینی.
- گزیدهها و دفترهای شعر
- از سالهای دور و نزدیک، نت آواز قناریها، قلب را فرصت حضور دهید، اشک لطف میکند و نردبان آسمان.
- اثر سالهای پایانی
- با چشمهای شرقی؛ از مجموعههای معرفیشده در گزارش مؤسسهٔ فرهنگی اکو در سال ۱۴۰۰.
- یادمان تصویری
- معلم مهر؛ مستند زندگی و کارنامهٔ شاعر، به کارگردانی مهدی ملکزاده و تهیهکنندگی رضا خوشدلراد.
- مهارتها و میراث ادبی
- غزل، شعر نو، شعر کودک و نوجوان، نقد شعر و قصهنویسی؛ حضور در آموزش رسمی و راهنمایی شاعران جوان، به روایت علیرضا حکمتی.
- ویژگیهای شخصیتی
- به روایت مصطفی محدثی خراسانی: تواضع، صبوری، بخشندگی و نقدپذیری؛ به روایت علیرضا حکمتی: برخورد صمیمی با کودکان و نوجوانان.

